16/2/15

Η ψυχολογία των μαζών


(Η ανάρτηση αυτή αντιστοιχεί ως προς την  έκτασή της σε 20-30 σελίδες τυπωμένου βιβλίου).

Το έργο αυτό του Gustave Le Bon εκδόθηκε το 1895, ένα τέταρτο του αιώνα πριν από το έργο του Freud  "Ψυχολογία των μαζών και ανάλυση του Εγώ". O ίδιος ο Freud αναφέρεται εκτεταμένα στον Λε Μπον και διερευνά τις θέσεις του, όπως λ.χ. την έννοια της υποβολής, βάσει της θεωρίας του για τη λίμπιντο.

Τα έντονα μαύρα γράμματα είναι υπογραμμίσεις δικές μου.
Τα χρωματιστά γράμματα είναι ατόφια αποσπάσματα του κειμένου.
Τα (ελάχιστα) πλάγια σε παρένθεση είναι δικές μου παρατηρήσεις.





Gustave le Bon
Ψυχολογία των μαζών 

Eισαγωγή-μετάφραση-σχόλια

Ι.Σ. Χριστοδούλου
Εκδ. Ζήτρος
Σελ. 206 (μαζί με τις σημειώσεις και τη βιβλιογραφία)



Στη σημερινή εποχή, εποχή μετάβασης και μεταμόρφωσης της ανθρώπινης σκέψης, κυρίαρχο ρόλο έχει η δύναμη των μαζών. Αυτές τις μάζες, για τις οποίες αρχίζουμε να λέμε τόσα πολλά, τις γνωρίζουμε λίγο.

ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ: Η ΨΥΧΗ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ

ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ.

Μέσα σε ορισμένες συνθήκες μια συσσώρευση ανθρώπων αποκτά καινούργιους χαρακτήρες (δηλ. χαρακτηριστικά), πολύ διαφορετικούς από αυτούς του κάθε ανθρώπου που τη συνθέτει. Η συνειδητή προσωπικότητα εξαφανίζεται, τα αισθήματα και οι ιδέες όλων των μονάδων είναι προσανατολισμένα στην ίδια κατεύθυνση. διαμορφώνεται μια συλλογική ψυχή. Μια οργανωμένη μάζα, ή μια μάζα ψυχολογική.
H τυχαία συνύπαρξη πολλών ατόμων δεν συνιστά μάζα, χρειάζεται η επίδραση ορισμένων κινήτρων.
Από την άλλη, ο προσανατολισμός των αισθημάτων και των σκέψεων στην ίδια κατεύθυνση δεν προϋποθέτει πάντα την ταυτόχρονη ύπαρξη πολλών ατόμων σε ένα μοναδικό τόπο. Χιλιάδες απομονωμένων ατόμων, σε μια δεδομένη στιγμή, μπορούν υπό την επίδραση κάποιων βίαιων συγκινήσεων, ενός μεγάλου εθνικού γεγονότος π.χ. ή κάποιου κινδύνου που τους ενώνει, να αποκτήσουν τους χαρακτήρες μιας ψυχολογικής μάζας.
Τέλος μισή ντουζίνα ανθρώπων κάτω από ορισμένες συνθήκες μπορούν να αποτελέσουν μαι ψυχολογική μάζα, τη στιγμή που εκατοντάδες τυχαία συγκεντρωμένων ατόμων δεν μπορούν.

Δεν μπορούμε να μελετήσουμε όλους τους σταθμούς διαμόρφωσης των μαζών, γι αυτό θα τις εξετάσουμε κυρίως στη φάση της πλήρους οργάνωσής τους.

Το εκπληκτικότερο στοιχείο μιας ψυχολογικής μάζας είναι ότι όποια και να είναι τα άτομα που τη συνθέτουν, και μόνο το γεγονός ότι έχουν μετατραπεί σε μάζα τα προικίζει με ένα είδος συλλογικής ψυχής. Αισθάνονται, σκέφτονται και πράττουν με τρόπο εντελώς διαφορετικό από ό,τι όταν είναι μεμονωμένα άτομα. Ορισμένες ιδέες μάλιστα δεν εμφανίζονται, ή δεν μεταμορφώνονται σε πράξεις, παρά μόνο στα άτομα που συνιστούν μάζα.
Οι αιτίες δεν είναι εύκολο να ανακαλυφθούν, αλλά ας θυμηθούμε ότι τα ασυνείδητα φαινόμενα παίζουν πρωταρχικό ρόλο στη λειτουργία του νου. Τα μέλη μιας μάζας μοιάζουν μεταξύ τους στα ασυνείδητα στοιχεία, αν και διαφέρουν στα συνειδητά. Οι ανόμοιοι ως προς την πνευματικότητά τους άνθρωποι έχουν  ένστικτα, πάθη, αισθήματα συχνά ταυτόσημα. Αυτές οι γενικές ιδιότητες συσσωρεύονται στις μάζες. 
Γι' αυτό οι μάζες δεν μπορούν να επιτελέσουν πράξεις που απαιτούν υψηλό πνεύμα. Οι μάζες συσσωρεύουν όχι το πνεύμα, αλλά τη μετριότητα.

Όμως δεν πρόκειται απλώς για τη συγχώνευση ενός μέσου όρου, αλλά για τη δημιουργία καινούργιων χαρακτήρων:
Πρώτον το άτομο ως μάζα αποκτά ένα αίσθημα ισχύος ακαταμάχητο. Επίσης η ανωνυμία εξαφανίζει το αίσθημα της υπευθυνότητας.
Ένα δεύτερο στοιχείο είναι μια ανερμήνευτη ακόμα μεταδοτικότητα, και μια ροπή στην υποβολή

Αν τους πάρουμε χωριστά, οι άνθρωποι της Εθνοσυνέλευσης ήταν αστοί με ειρηνικές συνήθειες. Συγκεντρωμένοι σε μάζα δεν δίστασαν, υπό την επιρροή κάποιων υποκινητών, να στείλουν στη λαιμητόμο τους πιο ξεκάθαρα αθώους.

ΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΗΘΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ.

1. Παρορμητισμός, αστάθεια και οξυθυμία.

Καθώς λειτουργεί κυρίως με το ασυνείδητο, η μάζα αντανακλά τις ακατάπαυστες μεταβολές των εξωτερικών ερεθισμών. Ανάλογα με αυτούς οι παρορμήσεις της μπορεί να είναι ευγενείς ή ωμές, αλλά θα είναι πάντα τόσο επιτακτικές που το ίδιο το ενδιαφέρον της επιβίωσης θα υποχωρεί μπροστά τους.

Οι μάζες είναι πολύ ασταθείς, καθώς ποικίλλουν οι ερεθισμοί που τις υποβάλλουν, και μπορούν να περάσουν από την πιο αιμοχαρή αγριότητα στη μεγαλοψυχία ή στον πιο απόλυτο ηρωισμό. 

Η μάζα δεν αναγνωρίζει εμπόδιο ανάμεσα στην επιθυμία και την πραγμάτωσή της.  Το απρόσμενο εμπόδιο θα συντριβεί με φρενίτιδα. Ο χαρακτήρας επίσης της φυλής (σημ: ο όρος χρησιμοποιείται με την σημερινή έννοια του όρου έθνος ) στην οποία ανήκει η μάζα παίζει μεγάλο ρόλο στο βαθμό της οξυθυμίας και της παρόρμησης. 

2. Ροπή στην υποβολή και ευπιστία των μαζών.

Η μάζα βρίσκεται συχνά σε μια κατάσταση προσδοκίας, ευνοϊκή για την υποβολή. Η πρώτη υποβολή που εκφράζεται επιβάλλεται αμέσως μεταδοτικά. Είτε πρόκειται να κάψει ένα ανάκτορο είτε να επιτελέσει ένα έργο αφοσίωσης, η μάζα δίνει τη συγκατάθεσή της με την ίδια ευκολία.

Επιδεικνύει υπερβολική ευπιστία, εμψυχωμένη από την ορμή των συναισθημάτων και όχι τη λογική. Γι αυτήν το αδύνατο δεν υπάρχει.
Μ' αυτό σχετίζεται και η δημιουργία και εμπέδωση των παραδόσεων και των πιο παράξενων διηγήσεων, που γεννιούνται από τις παραμορφώσεις των γεγονότων στη φαντασία των συναθροισμένων ατόμων. Γιατί η μάζα σκέφτεται με εικόνες, και η μία εικόνα ανακαλεί άλλες, δίχως λογικό δεσμό με την πρώτη. Η πρώτη παραμόρφωση που συμβαίνει, αποτελεί τον πυρήνα της μεταδοτικής υποβολής.

Προτού ο Άγιος Γεώργιος εμφανιστεί πάνω στα τείχη της Ιερουσαλήμ σε όλους τους σταυροφόρους, δεν τον είδε βεβαίως παρά ένας από τους παρισταμένους. Με την υποβολή και τη μεταδοτικότητα το διάσημο θαύμα έγινε αμέσως αποδεκτό από όλους. 

3. Υπερβολή και μονομέρεια των αισθημάτων των μαζών.

Τα αισθήματα, καλά ή άσχημα, των μαζών, είναι μονομερή και υπερβολικά. Αυτό τις προφυλάσσει από την αμφιβολία και την αβεβαιότητα.  Η βιαιότητα των αισθημάτων γίνεται μεγαλύτερη και λόγω της απουσίας ευθύνης.

Καθώς η μάζα δεν εντυπωσιάζεται παρά μόνο από υπερβολικά αισθήματα, ο ρήτορας που πρέπει να την εξαπατήσει πρέπει να κάνει κατάχρηση των εριστικών αποφάνσεων. Να υπερβάλλουν, να καταφάσκουν, να επαναλαμβάνουν, και ποτέ να μην επιχειρούν να αποδείξουν τίποτα με ένα συλλογισμό, είναι οι μέθοδοι της επιχειρηματολογίας της οικείας στους ρήτορες των γενικών συνελεύσεων.

4. Μισαλλοδοξία, αυταρχικότητα και συντηρητισμός των μαζών.

Καθώς τα συναισθήματά τους είναι μονομερή και ακραία, οι μάζες είτε αποδέχονται είτε απορρίπτουν χονδρικά τις ιδέες και τις δοξασίες που τους υποβάλλονται. Τις θεωρούν ή απόλυτες αλήθειες ή απόλυτες πλάνες. 

Καθένας γνωρίζει πόσο οι θρησκευτικές πεποιθήσεις είναι μισαλλόδοξες και ποια δεσποτική εξουσία ασκούν πάνω στην ψυχή.

Η μάζα είναι αυταρχική. Το άτομο μπορεί να δεχτεί την αντίρρηση και τη συζήτηση, η μάζα δεν την ανέχεται ποτέ.

(Οι μάζες) σέβονται τη δύναμη και εντυπωσιάζονται μέτρια από την καλοσύνη, που εύκολα τη θεωρούν ως μια μορφή αδυναμίας.

Οι εκρήξεις της εξέγερσης και της καταστροφής των μαζών παραπλανούν και μας κάνουν να πιστεύουμε ότι είναι  επαναστατικές.  Αλλά καθώς κυριαρχούνται από το ασυνείδητο υπόκεινται στην επήρεια πολύ παλαιών κληρονομιών και άρα είναι συντηρητικές
Η ιστορία των λαϊκών επαναστάσεων είναι σχεδόν ακατανόητη αν κανείς παραγνωρίσει τα βαθιά συντηρητικά ένστικτα των μαζών. Τους αρέσει να αλλάζουν τα ονόματα των θεσμών τους, αλλά η ουσία αυτών των θεσμών είναι σε μεγάλο βαθμό η έκφραση των κληρονομημένων αναγκών της φυλής, και πάντα επανέρχονται σε αυτήν. 

Πράγματι, (οι μάζες) έχουν άκαμπτα συντηρητικά ένστικτα, και, όπως όλοι οι πρωτόγονοι, ένα φετιχιστικό σεβασμό για τις παραδόσεις, έναν ασυνείδητο τρόμο για νεωτερισμούς ικανούς  να τροποποιήσουν τις πραγματικές συνθήκες της ύπαρξής τους.

5. Ηθικότητα των μαζών

Ενώ οι μάζες είναι πολύ ασταθείς για να είναι ηθικές με την έννοια του σταθερού σεβασμού ορισμένων αξιών, βλέπουμε συχνά σε αυτές τη στιγμιαία εμφάνιση πολύ υψηλών αξιών όπως αυταπάρνηση, αυτοθυσία, αφοσίωση, ανάγκη για δικαιοσύνη. Πολλές σφαγιάστηκαν ηρωικά για ιδέες και πίστεις που μόλις καταλάβαιναν. Και οι πιο τέλειοι αγύρτες ακόμα, από μόνο το γεγονός ότι είναι ενωμένοι σε μάζα, αποκτούν αρχές ηθικότητας πολύ αυστηρές. Δίχως αμφιβολία τις πραγματώνουν ασυνείδητα, αλλά τι σημασία έχει;
Αν οι μάζες είχαν συχνά συμβουλευτεί και συλλογιστεί τα άμεσα συμφέροντά τους, κανένας πολιτισμός δεν θα είχε ίσως αναπτυχθεί στην επιφάνεια του πλανήτη, και η ανθρωπότητα δεν θα είχε ιστορία.

ΙΔΕΕΣ, ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΟΙ ΚΑΙ ΦΑΝΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ

1. Οι ιδέες των μαζών

Οι ιδέες κάθε πολιτισμού  είναι δυο ειδών, οι προσωρινές (πχ μια θεωρία) και οι θεμελιώδεις, στις οποίες το περιβάλλον, η κληρονομικότητα και η κοινή γνώμη έχουν δώσει μεγάλη σταθερότητα. Από αυτές πηγάζει ο πολιτισμός, ενώ οι μεγάλες ιστορικές αναταραχές οφείλονται συχνά στις αλλαγές τους. Τέτοιες ήταν άλλοτε οι θρησκευτικές ιδέες, σήμερα είναι οι δημοκρατικές και κοινωνικές ιδέες. Στις μέρες μας πάντως οι μεγάλες θεμελιώδεις ιδέες είναι όλο και πιο ασταθείς, ενώ πολλές εφήμερες ιδέες διαμορφώνονται, από τις οποίες ελάχιστες μπορούν να αποκτήσουν καταλυτική επιρροή.

Όποιες κι αν είναι οι ιδέες που υποβάλλονται στις μάζες, κυριαρχούν μόνο αν πάρουν ένα σχήμα πολύ απλό και παρουσιαστούν σ' αυτές με τη μορφή εικόνων. Κι επειδή κανένας λογικός σύνδεσμος δεν τις συνδέει μεταξύ τους, μπορούν εύκολα να υποκαταστήσουν η μια την άλλη. Έτσι μπορούμε να δούμε μέσα στις μάζες τη διαδοχή των πιο αντιφατικών ιδεών.
Για να γίνουν επίσης δημοφιλείς οι ιδέες, υφίστανται συχνά τις πιο πλήρεις μεταμορφώσεις. Πάντα μειωτικές και απλουστευτικές, ειδικά όταν πρόκειται για επιστημονικές ή φιλοσοφικές ιδέες.

Οι χριστιανικές ιδέες του Μεσαίωνα, οι δημοκρατικές ιδέες του περασμένου αιώνα, οι κοινωνικές ιδέες του σήμερα σίγουρα δεν είναι πολύ υψηλές. Μπορούμε φιλοσοφικά να τις θεωρήσουμε ως αρκετά ευτελείς πλάνες.  Εν τούτοις ο ρόλος τους υπήρξε και θα είναι τεράστιος, και θα λογαριάζονται για καιρό ανάμεσα στους πιο ουσιαστικούς παράγοντες της διοίκησης των κρατών.

Ακόμα κι αυτή η τροποποιημένη, προσιτή στις μάζες ιδέα πρέπει να εισχωρήσει στο ασυνείδητο με διάφορες διαδικασίες και να γίνει ένα αίσθημα. Η πιο σαφής απόδειξη έχει μικρή επιρροή πάνω στην πλειοψηφία των ανθρώπων. όταν όμως χαραχτεί μια ιδέα στην ψυχή των μαζών αποκτά ακαταμάχητη ισχύ.
Εξ ίσου πολύς χρόνος χρειάζεται για να βγει από αυτή. Επομένως οι μάζες είναι πάντα, από την άποψη των ιδεών, καθυστερημένες πολλές γενιές σε σχέση με τους επιστήμονες και τους φιλόσοφους.

Όλοι οι πολιτικοί άνδρες γνωρίζουν σήμερα την πλάνη που περιέχουν οι ιδέες που αναφέραμε πριν λίγο, αλλά επειδή η επίδρασή τους είναι ακόμα πολύ ισχυρή, αυτοί είναι υποχρεωμένοι να κυβερνούν σύμφωνα με αρχές, στην αλήθεια των οποίων έχουν σταματήσει να πιστεύουν.

2. Οι συλλογισμοί των μαζών.

Οι κατώτεροι συλλογισμοί των μαζών βασίζονται σε ειρμούς με φαινομενικούς μόνο δεσμούς ομοιότητας ή διαδοχής. Συνδυασμός ανόμοιων πραγμάτων και άμεση γενίκευση ιδιαίτερων καταστάσεων είναι τα χαρακτηριστικά της ομαδικής λογικής.
Τέτοιους συνδυασμούς παρουσιάζουν πάντα στις μάζες οι ρήτορες, που ξέρουν να τις μεταχειρίζονται.  Η αδυναμία ορισμένων λόγων που άσκησαν τεράστια επιρροή στους ακροατές τους ενίοτε ξαφνιάζει στην ανάγνωση. Ξεχνάμε όμως ότι κατασκευάστηκαν για να παρασύρουν ομάδες και όχι για να διαβαστούν.

3. Η φαντασία των μαζών.

Η παραστατική φαντασία των μαζών είναι βαθιά εντυπωτική. Οι εικόνες που ανακαλούνται έχουν σχεδόν τη ζωηρότητα των αληθινών πραγμάτων, θα σκόρπιζαν όμως γρήγορα στην επαφή με τη σκέψη. Καθώς δεν είναι ικανές για σκέψη, οι μάζες δεν γνωρίζουν το απίθανο, και καθώς τα πιο απίθανα πράγματα είναι γενικά και τα πιο εντυπωσιακά, είναι πάντα οι μεταφυσικές και μυθικές πλευρές των γεγονότων που κάνουν περισσότερο εντύπωση στις μάζες. Το μεταφυσικό και το μυθικό είναι, στην πραγματικότητα, τα αληθινά στηρίγματα ενός πολιτισμού.

Όλα όσα εξάπτουν τη φαντασία των μαζών παρουσιάζονται υπό τη μορφή μιας εικόνας καθαρής και συγκινητικής, απαλλαγμένης από πρόσθετη ερμηνεία: μια μεγάλη νίκη, ένα μεγάλο θαύμα, ένα μεγάλο έγκλημα, μια μεγάλη ελπίδα. Ενδιαφέρει να παρουσιάζονται τα πράγματα χονδρικά, και χωρίς ποτέ να προσδιορίζεται η γένεσή τους. Εκατό μικρά εγκλήματα ή εκατό μικρά δυστυχήματα δεν θα εξάψουν καθόλου τη φαντασία των μαζών. Ενώ ένα μόνο σημαντικό έγκλημα, μια μόνο καταστροφή, θα τις πλήξει βαθιά, έστω και με αποτελέσματα απείρως λιγότερο καταστροφικά από τα εκατό μικρά δυστυχήματα μαζί... Δεν είναι επομένως τα γεγονότα καθεαυτά που εξάπτουν τη λαϊκή φαντασία, αλλά μάλλον ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζονται: πρέπει με συμπύκνωση να παράγουν μια συγκινητική εικόνα που να γεμίζει και να βασανίζει το πνεύμα. Όταν γνωρίζεις την τέχνη να εντυπωσιάζεις τη φαντασία των μαζών, γνωρίζεις και την τέχνη να τις κυβερνάς.

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΠΟΥ ΚΑΛΥΠΤΟΥΝ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΠΕΠΟΙΘΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ.

Είδαμε οτι οι μάζες δέχονται ή απορρίπτουν τις ιδέες χονδρικά και γνωρίζουν μόνο τα ακραία συναισθήματα. Η συμπάθεια γίνεται γρήγορα λατρεία και η αντιπάθεια μίσος. Οι πεποιθήσεις των μαζών παρουσιάζουν μια ιδιαίτερη μορφή που δεν μπορώ να την ορίσω καλύτερα παρά δίνοντάς της το όνομα θρησκευτικό αίσθημα: λατρεία ενός όντος ανώτερου, φόβος για τη δύναμή του, τυφλή υποταγή στις προσταγές του, αδυναμία να συζητήσουν τα δόγματά του, επιθυμία να τα διαδώσουν, τάση να θεωρούν εχθρούς όσους αρνούνται να τα δεχτούν. Είτε αναφέρεται σε έναν αόρατο θεό, είτε σε έναν ήρωα ή σε μια πολιτική ιδέα, το αίσθημα της μάζας είναι πάντα κατ ουσίαν θρησκευτικό.

Δεν είναι κανείς ευσεβής μόνο όταν λατρεύει μια θεότητα, αλλά όταν θέτει όλα τα μέσα του πνεύματός του, όλη την πειθαρχία της βούλησής του, όλες τις ορμές του φανατισμού στην υπηρεσία ενός σκοπού ή μιας ύπαρξης που έχει γίνει ο στόχος και ο οδηγός των αισθημάτων και των πράξεων.
Η μισαλλοδοξία κι ο φανατισμός συνιστούν τη συνηθισμένη συνοδεία ενός θρησκευτικού συναισθήματος... Αυτά τα δύο χαρακτηριστικά αναγνωρίζονται σε όλους τους ανθρώπους που βρίσκονται σε ομάδα, όταν τους διεγείρει κάποια πεποίθηση.


ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ: ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΠΟΙΘΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ

ΕΜΜΕΣΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΤΩΝ ΠΕΠΟΙΘΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΑΠΟΨΕΩΝ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ


Οι έμμεσοι παράγοντες προετοιμάζουν το έδαφος για την εμφάνιση απόψεων που μοιάζουν κεραυνοβόλες. Μεταξύ των έμμεσων παραγόντων είναι:

1. H φυλή:
Ο σημαντικότερος από όλους. Από τη στιγμή που οι χαρακτήρες μιας ιστορικής φυλής (δηλ. ενός έθνους) είναι διαμορφωμένοι, κανένα στοιχείο, καμιά πεποίθηση δεν θα μπορούσε να περάσει από ένα λαό σε έναν άλλο δίχως να υποστεί τις πιο βαθιές μεταμορφώσεις, για να προσαρμοστεί στο χαρακτήρα της φυλής.

2. Oι παραδόσεις: 
Αντιπροσωπεύουν τις ιδέες, τις ανάγκες, τα αισθήματα του παρελθόντος. Δεν αλλάζουν εύκολα παρά μόνο οι εξωτερικές τους μορφές. Χωρίς σταθερές παραδόσεις δε υπάρχει πολιτισμός, αλλά και χωρίς την αργή εξάλειψή τους δεν υπάρχει πρόοδος. Η δυσκολία είναι να βρεθεί μαι ισορροπία ανάμεσα στη σταθερότητα και την αστάθεια. Ένας λαός πρέπει να διατηρεί  τους θεσμούς του παρελθόντος και να τους τροποποιεί αργά, λίγο-λίγο, πράγμα πολύ δύσκολο.

Οι πιο επίμονοι συντηρητές των παραδοσιακών ιδεών, που αντιτίθενται περισσότερο έντονα στην αλλαγή τους, είναι οι μάζες.  Πολλές εξεγέρσεις δεν καταλήγουν παρά σε αλλαγές λέξεων.

3. Ο χρόνος:
Ο χρόνος προετοιμάζει τις ιδέες και τις πεποιθήσεις των μαζών, συσσωρεύει το τεράστιο απόθεμα πεποιθήσεων και σκέψεων πάνω στο οποίο γεννιούνται οι ιδέες μιας εποχής.

4. Οι πολιτικοί και κοινωνικοί θεσμοί:
Οι θεσμοί δεν είναι οι δημιουργοί μιας εποχής αλλά τα δημιουργήματά τους. Οι λαοί χρειάζονται αιώνες για να σχηματίσουν έναν πολιτικό θεσμό και αιώνες για να τον αλλάξουν. Οι θεσμοί δεν είναι ούτε καλοί ούτε άσχημοι καθ εαυτούς. Καλοί σε μια δεδομένη στιγμή για ένα λαό, μπορεί να είναι χείριστοι για άλλον.

Ένας λαός λοιπόν δεν έχει καθόλου τη δύναμη να αλλάξει πραγματικά τους θεσμούς του. Μπορεί ασφαλώς με βίαιες επαναστάσεις να αλλάξει το όνομά τους αλλά η ουσία δεν αλλάζει....
Οι λαοί κυβερνιούνται με το χαρακτήρα τους και όλοι οι θεσμοί που δεν είναι στενά εφαρμοσμένοι πάνω σε αυτόν το χαρακτήρα δεν αντιπροσωπεύουν παρά ένα δανεικό ένδυμα, μια προσωρινή μεταμφίεση. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι θεσμοί επιδρούν στην ψυχή των μαζών αφού προκαλούν εξεγέρσεις που σκοπό έχουν να τους επιβάλουν. Όμως στην πραγματικότητα δεν διαθέτουν καθ εαυτούς καμιά αρετή. Κυνηγώντας την κατάκτηση των θεσμών δεν κυνηγάμε παρά χίμαιρες.

5. Η παιδεία και η εκπαίδευση:
Μια από τις κυρίαρχες ιδέες της εποχής μας είναι ότι η παιδεία βελτιώνει τους ανθρώπους. Ωστόσο, όπως έδειξαν πολλοί έξοχοι φιλόσοφοι, όπως ο Herbert Spencer, η παιδεία δεν κάνει τον άνθρωπο ούτε πιο ηθικό ούτε πιο ευτυχισμένο, δεν αλλάζει τα ένστικτά του και τα κληρονομικά του πάθη και μπορεί, αν κατευθυνθεί άσχημα, να γίνει πολύ περισσότερο ολέθρια παρά ωφέλιμη. H εκπαίδευση που στηρίζεται στην απαγγελία, την αποστήθιση και την υπακοή εμπνέει σε αυτόν που την έχει λάβει μια βίαιη αποστροφή για την κατάσταση στην οποία έχει γεννηθεί και την έντονη επιθυμία να βγει από αυτή. H τέλεια αποστήθιση τόσων εγχειριδίων ούτε καν ανυψώνει  το επίπεδο της διάνοιας: η κρίση, η εμπειρία, η πρωτοβουλία, ο χαρακτήρας δεν είναι μέσα στα βιβλία.

Αντί να προετοιμάζει ανθρώπους για τη ζωή, το σχολείο τους προετοιμάζει  για δημόσιες υπηρεσίες, όπου η επιτυχία δεν απαιτεί καμιά λάμψη πρωτοβουλίας.   Στο βάθος της κοινωνικής κλίμακας δημιουργεί αυτούς τους στρατούς των προλεταρίων που είναι δυσαρεστημένοι από το είδος τους και πάντα έτοιμοι για επανάσταση. Στο απάνω μέρος, η επιπόλαιη αστική μας τάξη, ταυτόχρονα σκεπτικίστρια και εύπιστη, εμφορούμενη από μια προληπτική εμπιστοσύνη στο κράτος πρόνοιας, το οποίο, όμως, το ψέγει ασταμάτητα, κατηγορώντας πάντα την κυβέρνηση για τα δικά της λάθη και ανίκανη να επιχειρήσει οτιδήποτε δίχως τη μεσολάβηση της εξουσίας.

... Η  απόκτηση γνώσεων που δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν είναι ένα σίγουρο μέσο για να γίνει ο άνθρωπος επαναστάτης.

ΑΜΕΣΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΤΩΝ ΑΠΟΨΕΩΝ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ

1. Οι εικόνες, οι λέξεις και οι τύποι.

Η δύναμη των λέξεων βρίσκεται στις εικόνες που ανακαλούν, και είναι ανεξάρτητη από την πραγματική τους σημασία. Λέξεις με το πιο ασαφώς καθορισμένο νόημα έχουν τη μεγαλύτερη επίδραση, όπως δημοκρατία, σοσιαλισμός, ισότητα, ελευθερία κλπ. Η ίδια η ασάφεια αυξάνει τη μυστηριώδη τους δύναμη.

Με μια μικρή παρακαταθήκη από τύπους και κοινούς τόπους που έχουν μαθευτεί στα χρόνια της νεότητας, διαθέτουμε όσα πρέπει για να διασχίσουμε τη ζωή δίχως την κουραστική ανάγκη να πρέπει να στοχαστούμε.

Οι λέξεις έχουν προσωρινές και ασταθείς σημασίες, που αλλάζουν από εποχή σε εποχή και από λαό σε λαό. Όταν θέλουμε να επιδράσουμε με αυτές πάνω στη μάζα, πρέπει να ξέρουμε το νόημα που έχουν γι αυτήν σε μια δοσμένη στιγμή.

Επίσης, όταν οι μάζες, μετά από πολιτικές αναταραχές, αλλαγές πεποιθήσεων, καταλήγουν να ομολογήσουν μια βαθιά αντιπάθεια για τις εικόνες που ανακαλούνται από ορισμένες λέξεις, το πρώτο καθήκον του αληθινού πολιτικού άνδρα είναι να αλλάξει αυτές τις λέξεις, δίχως, εννοείται, να αγγίξει τα πράγματα καθεαυτά.
...Ένα από τα πιο ουσιαστικά καθήκοντα των πολιτικών ανδρών συνίσταται λοιπόν στο να βαπτίζουν με λαοφιλείς λέξεις, ή τουλάχιστον ουδέτερες, τα πράγματα που οι μάζες απεχθάνονται με τα παλιά τους ονόματα


..."Ο Tain παρατηρεί ορθά ότι, επικαλούμενοι την ελευθερία και την αδελφότητα, λέξεις πολύ λαοφιλείς τότε, οι Ιακωβίνοι μπόρεσαν να εγκαταστήσουν ένα δεσποτισμό αντάξιο του Dahomey, ένα δικαστήριο παρόμοιο με αυτό της Ιερής Εξέτασης, ανθρώπινες εκατόμβες όμοιες με αυτές του αρχαίου Μεξικού".

2. Οι ψευδαισθήσεις

Οι λαοί από την αυγή των πολιτισμών υφίστανται την επίδραση των ψευδαισθήσεων. Θρησκευτικές στο παρελθόν, φιλοσοφικές και κοινωνικές σήμερα. Δεν υπάρχει ούτε μία από τις καλλιτεχνικές, πολιτικές ή κοινωνικές αντιλήψεις μας που να μη φέρει το ισχυρό τους αποτύπωμα. Χωρίς αυτές ο άνθρωπος δεν θα είχε βγει από την πρωτόγονη βαρβαρότητα, και δίχως αυτές θα ξαναέπεφτε σε αυτήν σύντομα. Πρόκειται για φανταστικές σκιές, όμως αυτές οι θυγατέρες των ονείρων μας έχουν υποκινήσει τους λαούς να δημιουργήσουν όλα όσα κάνουν την λαμπρότητα των τεχνών και το μεγαλείο των πολιτισμών. Ο μεγάλος παράγοντας της ανάπτυξης των λαών δεν υπήρξε ποτέ η αλήθεια, αλλά η πλάνη. Οι μάζες ποτέ δεν δίψασαν για αλήθεια.

3. Η εμπειρία

Η εμπειρία είναι η μόνη μέθοδος για να εγκατασταθεί μια αλήθεια στην ψυχή των μαζών, αλλά πρέπει να λάβει χώρα σε μεγάλη κλίμακα και να επαναληφθεί συχνά. Οι εμπειρίες που απέκτησε μια γενιά είναι γενικά άχρηστες για την επόμενη. Οι εμπειρίες πρέπει να επαναλαμβάνονται από εποχή σε εποχή για να ασκήσουν κάποια επίδραση και να κλονίσουν μια πλάνη σταθερά εγκατεστημένη.

4. Η λογική

Η λογική έχει αρνητική αξία ως προς την επίδραση που ασκεί στις μάζες.  Αυτές καταλαβαίνουν μόνο χονδροειδείς συνδυασμούς ιδεών. Για να τους επιβληθεί κάποιος πρέπει πρώτα να λάβει υπόψη του τα αισθήματα από τα οποία εμφορούνται, και να προσπαθήσει να τα μεταβάλει προκαλώντας διαμέσου στοιχειωδών συνειρμών, ορισμένες υποβλητικές εικόνες. Πρέπει να αλλάζει τη γλώσσα του ανάλογα με το αποτέλεσμα που παράγεται τη στιγμή που μιλάει, και γι αυτό κάθε λόγος μελετημένος βάσει της λογικής είναι αδύναμος. Η αδυναμία των συλλογισμών είναι απόλυτη όταν έχει να παλέψει με αισθήματα. Ας θυμηθούμε πόσο υπήρξαν επίμονες, για πολλούς αιώνες, θρησκευτικές προκαταλήψεις αντίθετες στην πιο απλή λογική.

ΟΙ ΚΑΘΟΔΗΓΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ ΚΑΙ ΤΑ ΜΕΣΑ ΤΗΣ ΠΕΙΘΟΥΣ

1. Οι καθοδηγητές των μαζών.

Οι καθοδηγητές δεν είναι τις περισσότερες φορές άνθρωποι της σκέψης αλλά της δράσης.  Είναι ελάχιστα οξυδερκείς και δεν θα μπορούσαν να είναι, καθώς η οξυδέρκεια οδηγεί γενικά στην αμφιβολία και στην αδράνεια.
Μέσα στην κοινωνική σφαίρα, ο άνθρωπος έχει την τάση να υποκύπτει στο νόμο του καθοδηγητή: τα περισσότερα άτομα, καθώς δεν έχουν καμιά ιδέα σαφή και δικαιολογημένη, είναι ανίκανα να κατευθύνουν τον εαυτό τους. Ο καθοδηγητής τους χρησιμεύει για οδηγός. Δεν είναι η ανάγκη της ελευθερίας, αλλά αυτή της υποτέλειας που εξουσιάζει πάντα την ψυχή των μαζών. Η δίψα τους για υπακοή τις κάνει να υποτάσσονται από ένστικτο σε αυτόν που ανακηρύσσεται αφεντικό τους.
Υπάρχουν καθοδηγητές που για να ασκήσουν το έργο τους πρέπει να καθοδηγούνται οι ίδιοι, και άλλη με σταθερή βούληση, που δεν το χρειάζονται.

2. Τα μέσα δράσης των καθοδηγητών: διαβεβαίωση, επανάληψη, μετάδοση.

Η καθαρή και απλή διαβεβαίωση, απαλλαγμένη από κάθε συλλογισμό και απόδειξη, είναι σίγουρο μέσο για να εισδύσει μια ιδέα στο πνεύμα των μαζών. Αυτή πρέπει να επαναλαμβάνεται σταθερά και όσο το δυνατό με τις ίδιες λέξεις.  Όταν μια διαβεβαίωση έχει επαναληφθεί επαρκώς διαμορφώνεται αυτό που ονομάζεται ρεύμα κοινής γνώμης, και αρχίζει ο ισχυρός μηχανισμός της μετάδοσης.
Η μετάδοση δεν απαιτεί την ταυτόχρονη παρουσία των ατόμων σε ένα χώρο, μπορεί να πραγματοποιηθεί και από απόσταση υπό την επίδραση κάποιων γεγονότων που προσανατολίζουν τα πνεύματα στην ίδια διεύθυνση.
Ένα απλό αποτέλεσμα της μετάδοσης είναι κι η μίμηση. Ο άνθρωπος είναι φυσιολογικά μιμητικός. Σε κάθε εποχή ένας μικρός αριθμός ατομικοτήτων επιβάλλουν τη δράση τους, την οποία ο όχλος μιμείται..

Αυτές οι ατομικότητες δεν πρέπει, εν τω μεταξύ, να παρεκκλίνουν πολύ από τις κατεστημένες ιδέες. Θα γινόταν τότε πολύ δύσκολο να τους μιμηθούν, κι η επιρροή τους θα ήταν μηδαμινή. Γι αυτό ακριβώς το λόγο οι άνθρωποι οι πολύ ανώτεροι από την εποχή τους δεν έχουν γενικά καμιά επιρροή επάνω της.

Η μετάδοση μπορεί να επιβάλει στους ανθρώπους όχι μόνο απόψεις αλλά ακόμα και συγκεκριμένους τρόπους να αισθάνονται.

3. Το κύρος

 Ο,τι έχει κυριαρχήσει μέσα στο κόσμο, οι ιδέες ή οι άνθρωποι, έχει επιβληθεί κυρίως με αυτή την ακαταμάχητη δύναμη, το κύρος.
Το κύρος είναι επίκτητο ή/και προσωπικό. Το επίκτητο ή πλαστό είναι το πιο διαδεδομένο και οφείλεται στο ότι το άτομο κατέχει μια ορισμένη θέση. Το προσωπικό το διαθέτουν πολύ λίγοι άνθρωποι, αλλά ασκούν μια γοητεία πραγματικά μαγνητική. Η γένεση των μεγάλων θρησκειών, των μεγάλων θεωριών και των μεγάλων αυτοκρατοριών θα ήταν ακατανόητη χωρίς τη δύναμη που ασκεί πάνω στη μάζα το κύρος.
Εκτός από το κύρος των προσώπων υπάρχει και το κύρος που ασκούν οι ιδέες, τα λογοτεχνικά και καλλιτεχνικά έργα, κλπ.

Καθώς η ιστορία, κυρίως η λογοτεχνική και καλλιτεχνική, είναι μόνο η επανάληψη των ίδιων κρίσεων που κανένας δεν επιχειρεί να ελέγξει, καθένας καταλήγει να επαναλαμβάνει αυτό που μαθαίνει στο σχολείο. Υπάρχουν κάποια ονόματα και κάποια πράγματα που κανένας δεν θα τολμούσε να θίξει. Για ένα σύγχρονο αναγνώστη το έργο του Ομήρου αναδίδει μαι αδιαμφισβήτητη και τεράστια πλήξη. Όμως ποιος θα τολμούσε να το πει;...Το χαρακτηριστικό του κύρους είναι να εμποδίζει να βλέπουμε τα πράγματα όπως είναι και να παραλύει τις κρίσεις μας. Οι μάζες πάντα, τα άτομα τις περισσότερες φορές, έχουν ανάγκη από απόψεις απολύτως έτοιμες.

Το κύρος παίρνει διάφορες μορφές μέσα στα διάφορα στοιχεία του πολιτισμού, επιστήμες, τέχνες, λογοτεχνία, και συνιστά το θεμελιώδες στοιχείο της πειθούς. Δια μέσου της μετάδοσης μιμούμαστε τον άνθρωπο, την ιδέα ή το πράγμα που διαθέτει κύρος και έτσι αυτά επιβάλλουν σε μια ολόκληρη γενιά ορισμένους τρόπους να αισθάνεται και να εκφράζει τις σκέψεις.

Το κύρος χάνεται με την αποτυχία. Τον ήρωα που η μάζα επευφημούσε την προηγούμενη μέρα, τον προπηλακίζει την επόμενη αν τον έχει πλήξει η μοίρα. Η αντίδραση επίσης θα είναι τόσο περισσότερο έντονη, όσο το κύρος θα έχει υπάρξει πιο μεγάλο.

ΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΥΜΕΤΑΒΛΗΤΟΥ ΤΩΝ ΠΕΠΟΙΘΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ

1. Οι σταθερές πεποιθήσεις

Στις πεποιθήσεις ενός λαού υπάρχει πάντα ένα υπόβαθρο πολύ σταθερό. Οι μεγάλες σταθερές πεποιθήσεις, τα άκαμπτα ψυχολογικά στοιχεία μιας φυλής διαρκούν πολλούς αιώνες και πάνω τους βασίζεται ολόκληρος πολιτισμός. Τέτοιες ήταν η φεουδαρχική αντίληψη, οι χριστιανικές ιδέες. Στην εποχή μας τέτοιες είναι η αρχή των εθνοτήτων, οι δημοκρατικές και κοινωνικές ιδέες.

Από την άλλη υπάρχουν οι προσωρινές και μεταβαλλόμενες ιδέες που σε κάθε εποχή εμφανίζονται  και πεθαίνουν. Π.χ. οι θεωρίες που οδηγούν την τέχνη και τη λογοτεχνία.

Οι μεγάλες γενικές πεποιθήσεις είναι περιορισμένες σε αριθμό, δεν αλλάζουν παρά με βίαιες επαναστάσεις, και μόνο αφού αφού έχουν χάσει σχεδόν ολοκληρωτικά τη δύναμή τους.  Η διαμόρφωση και η εξαφάνισή τους είναι τα ύψιστα σημεία της ιστορίας, ο αληθινός σκελετός των πολιτισμών. Δεν είναι λοιπόν δίχως λόγο που οι λαοί υπερασπίζονται τις πεποιθήσεις τους με αδιαλλαξία.

Ο φρικτός παραλογισμός του μύθου ενός θεού που εκδικείται με τρομερά μαρτύρια το γιο του για την ανυπακοή ενός από τα πλάσματά του, δεν έγινε αντιληπτός για πολλούς αιώνες.Τα πιο δυνατά πνεύματα, ένας Γαλιλαίος, ένας Νεύτων, ένας Λάιμπνιτς, ούτε καν φαντάστηκαν μια στιγμή ότι η αλήθεια τέτοιων δοξασιών θα μπορούσε να αμφισβητηθεί. Τίποτα δεν αποδεικνύει καλύτερα την ύπνωση που παράγεται από τις γενικές πεποιθήσεις, αλλά και τίποτα δεν δείχνει καλύτερα, επίσης, τα ταπεινωτικά όρια του πνεύματός μας.

Ο φιλοσοφικός παραλογισμός κάποιων γενικών πεποιθήσεων δεν υπήρξε ποτέ εμπόδιο στο θρίαμβό τους. Αυτός ο θρίαμβος δεν μοιάζει επίσης δυνατός, παρά υπό τον όρο αυτές να περιέχουν κάποιον κρυφό παραλογισμό. Η καταφανής αδυναμία των σύγχρονων σοσιαλιστικών πεποιθήσεων δεν θα τις εμποδίσει να εμφυτευθούν στην ψυχή των μαζών. 

2. Οι ασταθείς ιδέες των μαζών

Πάνω από τις σταθερές πεποιθήσεις βρίσκεται ένα στρώμα απόψεων που γεννιούνται και πεθαίνουν διαρκώς. Στην εποχή μας  το σύνολο των ασταθών ιδεών των μαζών είναι μεγαλύτερο από ποτέ, για τρεις λόγους:
α) Καθώς οι παλιές πεποιθήσεις χάνουν την εξουσία τους, δεν δρουν πάνω στις πρόσκαιρες ιδέες για να τους δώσουν έναν προσανατολισμό. Η εξάλειψη των γενικών πεποιθήσεων αφήνει χώρο σε πολλές επιμέρους ιδέες δίχως παρελθόν ούτε μέλλον.
β)Με την αυξανόμενη δύναμη των μαζών η υπέρμετρη αστάθεια των ιδεών μπορεί να εκδηλωθεί ελεύθερα.
γ) Με την πρόσφατη διάχυση του Τύπου, περνούν αδιάκοπα κάτω από τα μάτια οι πιο αντίθετες απόψεις. (σημ: είναι ενδιαφέρον πόσο αυτή η άποψη του συγγραφέα για τον Τύπο -το 1895- είναι παρόμοια με την άποψη που υπάρχει σήμερα για το διαδίκτυο, οτι δηλαδή διαδίδει μεγάλο πλήθος ποικίλων και αντιφατικών ασταθών πληροφοριών, που δεν αφομοιώνονται.)

ΤΡΙΤΟ ΜΕΡΟΣ

ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΔΙΑΦΟΡΩΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΩΝ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ

ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ

1) Το απλό πλήθος, από άτομα με κοινό τόπο τη βούληση ενός αρχηγού. πχ βάρβαροι με διαφορετικές καταγωγές.
2) Όχλοι που απέκτησαν κοινούς χαρακτήρες και κατέληξαν να σχηματίσουν μια φυλή. Οι  μάζες καθορίζονται σε μεγάλο βαθμό από τη φυλή στην οποία ανήκουν, όσο διαφορετικά και να είναι τα άτομα. Οι διαφορές ανάμεσα στα έθνη  φαίνονται  όταν οι μάζες συντίθενται από διαφορετικές εθνότητες.
Άλλη διάκριση είναι:
α) μάζες ετερογενείς. Αυτές είναι ανώνυμες (πχ μάζες των δρόμων) και επώνυμες (ένορκοι, κοινοβούλια), που έχουν πιο ανεπτυγμένο το αίσθημα της ευθύνης.
β) Μάζες ομογενείς (αιρέσεις, κάστες, τάξεις).
Οι αιρέσεις έχουν ως κοινό δεσμό των ατόμων τις πεποιθήσεις.
Οι κάστες συμπεριλαμβάνουν άτομα ίδιου επαγγέλματος και άρα μόρφωσης και περιβάλλοντος. (ιερατική, στρατιωτική κάστα).
Οι τάξεις έχουν κοινά συμφέροντα, συνήθειες ζωής και παρόμοια περίπου μόρφωση.
Σε αυτό το έργο μελετάμε τις ετερογενείς μάζες.

ΟΙ ΛΕΓΌΜΕΝΕΣ ΕΓΚΛΗΜΑΤΙΚΕΣ ΜΑΖΕΣ

Τα εγκλήματα των μαζών προκύπτουν γενικά από μια ισχυρή υποβολή. Χαρακτηριστικά των εγκληματικών μαζών είναι τα γενικά χαρακτηριστικά κάθε μάζας: ευπιστία, ροπή στην υποβολή, αστάθεια, υπερβολή συναισθημάτων, εκδήλωση ορισμένων μορφών ηθικότητας. Συχνά θεωρούν ότι εκτελούν πατριωτικό καθήκον και διπλό έργο: δικαστές και δήμιοι. Αυτό δεν εμποδίζει την εκδήλωση αντίθετων αισθημάτων, όπως μια ευαισθησία συχνά το ίδιο υπερβολική με την αγριότητα.

(Σημ: η παρακάτω αφήγηση αφορά γεγονότα της γαλλικής Επανάστασης, τα Σεπτεμβριανά του 1792. Ολόκληρη είναι πολύ πιο εκτενής και ο συγγραφέας στηρίζετaι στον Taine, που στηρίχτηκε σε χρονικά της εποχής) 

Οι σφαγείς αλλού έχουν πολύ λεπτή συνείδηση και εκδηλώνουν την ηθικότητα, της οποίας ήδη επισημάναμε την ύπαρξη στην καρδιά των μαζών. Παραδίδουν πάνω στο τραπέζι των επιτροπών τα χρήματα και τα κοσμήματα των θυμάτων.
Σε όλες τους τις πράξεις ξαναβρίσκουμε πάντα αυτές τις στοιχειώδεις μορφές του συλλογισμού, χαρακτηριστικές τη ψυχής των μαζών. Έτσι, μετά τη σφαγή των δώδεκα ή δεκαπέντε εκατοντάδων εχθρών του έθνους, κάποιος παρατηρεί, και αμέσως η πρότασή του γίνεται δεκτή, ότι οι άλλες φυλακές, που έχουν γέρους ζητιάνους, αλήτες, νεαρούς φυλακισμένους, στην πραγματικότητα φιλοξενούν άχρηστα στόματα, από τα οποία θα ήταν καλό να απαλλαγούν. Εξάλλου βρίσκονται σίγουρα ανάμεσά τους εχθροί του λαού τέτοιοι όπως, για παράδειγμα, κάποια κυρία Delarue, χήρα ενός δηλητηριαστή: "Πρέπει να είναι εξοργισμένη που βρίσκεται στη φυλακή. Αν μπορούσε θα έβαζε φωτιά στο Παρίσι. Πρέπει να το έχει πει, το έχει πει...". Η απόδειξη φαίνεται προφανής και όλοι σφάζονται χονδρικώς, συμπεριλαμβανομένων και πενήντα παιδιών από δώδεκα μέχρι δεκαεπτά ετών, τα οποία άλλωστε, τα ίδια, θα μπορούσαν να γίνουν εχθροί του έθνους και έπρεπε, συνεπώς, να αφανιστούν.
...Βαθιά πεπεισμένοι ότι είχαν ευεργετήσει την πατρίδα, έφθασαν να ζητήσουν μια ανταμοιβή από τις αρχές. Αυτοί με το μεγαλύτερο ζήλο απαίτησαν επίσης ένα παράσημο.
Η ιστορία της Κομμούνας του 1871 μας παρέχει πολλά ανάλογα γεγονότα...

ΟΙ ΕΝΟΡΚΟΙ ΤΟΥ ΚΑΚΟΥΡΓΟΔΙΚΕΊΟΥ

Οι ένορκοι είναι εξαιρετικό παράδειγμα μη ανώνυμης ετερογενούς μάζας. Εκεί ξαναβρίσκουμε τη ροπή στην υποβολή, την επικράτηση των ασυνείδητων αισθημάτων, την ασθενή ικανότητα για συλλογισμό, την επιρροή των καθοδηγητών. (Ο ρήτορας στο δικαστήριο αρκεί να μεταπείσει τους καθοδηγητές των ενόρκων). Κατ αρχήν παρέχουν μια απόδειξη της μικρής σημασίας, από την άποψη των αποφάσεων, του διανοητικού επιπέδου των ατόμων που συνθέτουν μια μάζα:

Ένα συμβούλιο επιστημόνων ή καλλιτεχνών δεν εκφέρει, πάνω σε θέματα γενικά, κρίσεις αισθητά διαφορετικές από αυτές ενός συμβουλίου κτιστών.

ΟΙ ΕΚΛΟΓΙΚΕΣ ΜΑΖΕΣ

Οι εκλογικές μάζες χαρακτηρίζονται από ασθενή ικανότητα για συλλογισμό, απουσία κριτικού πνεύματος, οξυθυμία, ευπιστία και υπεραπλούστευση. Δέχονται την επιρροή των καθοδηγητών με τις γνωστές μεθόδους: διαβεβαίωση, επανάληψη, κύρος, μετάδοση.
Ο υποψήφιος πρέπει να έχει κύρος. Το ταλέντο και η ευφυΐα δεν είναι στοιχεία επιτυχίας.

Ο ψηφοφόρος χαίρεται πολύ να βλέπει να κολακεύουν τις λαχτάρες και τις κενοδοξίες του. Ο υποψήφιος πρέπει να τον φορτώσει με υπερβολικές κολακείες, να μη διστάσει να του δώσει τις πιο απίστευτες υποσχέσεις...Όσο για τον αντίθετο υποψήφιο, θα επιχειρήσει να τον συντρίψει κατοχυρώνοντας με τη διαβεβαίωση, την επανάληψη και τη μετάδοση ότι είναι ο τελευταίος των αγυρτών, και ότι κανένας δεν αγνοεί ότι έχει διαπράξει πολλά εγκλήματα. Είναι ανώφελο, εννοείται, να ψάξει οποιοδήποτε πρόσχημα απόδειξης. Αν ο αντίπαλος δεν γνωρίζει καλά την ψυχολογία των μαζών, θα προσπαθήσει να δικαιολογηθεί με επιχειρήματα, αντί να απαντήσει απλώς στις συκοφαντικές διαβεβαιώσεις με άλλες διαβεβαιώσεις το ίδιο συκοφαντικές. Και δεν θα έχει από εκείνη τη στιγμή καμιά πιθανότητα να επικρατήσει.

...Θα ξαναβρούμε εδώ την επίδραση των λέξεων και των τύπων. Ο ρήτορας που ξέρει να τους χειρίζεται οδηγεί τις μάζες κατά βούληση. Εκφράσεις όπως το αισχρό κεφάλαιο, οι άθλιοι εκμεταλλευτές, ο αξιοθαύμαστος εργάτης, η κοινωνικοποίηση των αγαθών κ.τ.λ. προκαλούν πάντα το ίδιο αποτέλεσμα, αν και είναι ήδη λίγο φθαρμένες. (σημ: το 1895!) Όμως ο υποψήφιος που μπορεί να ανακαλύψει μια καινούργια φόρμουλα, στερημένη μάλιστα ακριβούς σημασίας, και κατά συνέπεια εφαρμόσιμη στις πιο διαφορετικές εμπνεύσεις, έχει μια αλάνθαστη επιτυχία.

Οι συλλογισμοί δεν ασκούν επίδραση στο πνεύμα των ψηφοφόρων. Οι μάζες έχουν απόψεις που τους έχουν επιβληθεί, ποτέ ιδέες δικαιολογημένες.

Επισημαίνουμε ότι εδώ δεν υπάρχει επιχείρημα κατά της καθολικής ψήφου. Στην εποχή μας το δόγμα της κυριαρχίας των μαζών και της καθολικής ψήφου διαθέτει τη δύναμη που είχαν άλλοτε τα χριστιανικά δόγματα. Είναι ανώφελο να κλονιστεί και επί πλέον, μια ψήφος περιορισμένη (σημ: ως προς το ποιοι έχουν το δικαίωμα να ψηφίζουν) έχει τα ίδια μειονεκτήματα, αφού όποια και να είναι η σύνθεση της μάζας,  μέσα σε αυτήν οι άνθρωποι εξομοιώνονται. Η ψήφος σαράντα ακαδημαϊκών δεν είναι καλύτερη από την ψήφο σαράντα υδροφόρων. Το αποτέλεσμα δηλαδή δεν θα διέφερε με ψηφοφόρους στρατολογημένους μεταξύ των επιστημόνων και των μορφωμένων.

ΤΑ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΚΑ ΣΥΜΒΟΥΛΙΑ

Τα κοινοβούλια διαφορετικών χωρών παρουσιάζουν στις συζητήσεις τους και στις ψήφους τους μεγάλες αναλογίες και οι κυβερνήσεις παλεύουν με ταυτόσημα σχετικά προβλήματα. Ένα χαρακτηριστικό τους είναι η μονομέρεια των ιδεών: συναντούμε σε όλα τα κόμματα μια απαράλλακτη τάση να αναλύουν τα πιο περίπλοκα κοινωνικά προβλήματα με τις πιο απλές αφηρημένες αρχές. Οι κοινοβουλευτικές μάζες είναι επίσης πολύ επιρρεπείς στην υποβολή, που προέρχεται από καθοδηγητές με κύρος.
Από την άλλη η λανθάνουσα υποβολή του ψηφοφόρου συχνά αντισταθμίζει την υποβολή του καθοδηγητή.
Τα κοινοβούλια που έχουν φτάσει σε έναν ορισμένο βαθμό έντασης γίνονται ταυτόσημα με τις συνηθισμένες ετερογενείς μάζες. Επαρκώς ερεθισμένα και υπνωτισμένα γίνονται μια άστατη αγέλη που υπακούει σε όλες τις παρορμήσεις.
Εξάλλου οι αναρίθμητοι νόμοι, σχεδόν πάντα περιοριστικοί, των οποίων τα κοινοβούλια, με το απλουστευτικό τους πνεύμα, δεν βλέπουν καλά τις συνέπειες, δημιουργεί τη μεγάλη μάζα των δημοσίων υπαλλήλων. Αυτή η διοικητική κάστα έχει το ανεύθυνο, το απρόσωπο και το ισόβιο. Δηλαδή τον πιο βαρύ δεσποτισμό.

Συνοπτικά: η γένεση και το μεγαλείο των πολιτισμών περνάει από τη φάση του βαρβαρικού πλήθους στη διαμόρφωση της φυλής και του έθνους, το οποίο μετά από μακρόχρονες προσπάθειες και αγώνες αποκτά ένα ιδανικό. Τότε γεννιέται ένας πολιτισμός με τους θεσμούς του, τις πεποιθήσεις του και τις τέχνες του. Όταν ολοκληρωθεί η δημιουργική του δράση έρχεται η παρακμή. Η φυλή τότε χάνει τη συνοχή, την ενότητα και τη δύναμή της. Το άτομο μπορεί να εξακολουθήσει να αναπτύσσεται σε προσωπικότητα και σε ευφυΐα, αλλά μαζικά οι πιο πολλοί άνθρωποι έχοντας χάσει τον προσανατολισμό τους ζητούν να κατευθύνονται και στις παραμικρές τους πράξεις, και το κράτος ασκεί την απορροφητική επιρροή του.

Να περνά από τη βαρβαρότητα στον πολιτισμό κυνηγώντας ένα όνειρο, μετά να παρακμάζει και να πεθαίνει όταν τούτο το όνειρο έχει χάσει τη δύναμή του, αυτός είναι ο κύκλος της ζωής ενός λαού.






Δεν υπάρχουν σχόλια: