11/12/14

Ντανιέλ Κον-Μπεντίντ, Γκι Βέρχοφσταντ: "Ξύπνα Ευρώπη!"



Το κείμενο που ακολουθεί είναι μια περίληψη του "Μανιφέστου για μια άλλη Ευρώπη" των Ντανιέλ Κον-Μπεντίντ και Γκι Βέρχοφσταντ. Το μανιφέστο αυτό, που εκδόθηκε το 2012, αποτελεί το πρώτο μέρος του βιβλίου που βλέπετε στη φωτό. (Το δεύτερο μέρος, που δεν περιλαμβάνεται στην περίληψη, είναι μια συνέντευξη των δύο πολιτικών στην εφημερίδα Liberation). Η περίληψη είναι το 1/10 περίπου του αρχικού ελληνικού κειμένου, το οποίο (αρχικό κείμενο) είναι 80 σελίδες του βιβλίου. Καμιά προσθήκη άποψης ή σχολίου από μέρους μου δεν υπάρχει. Η μόνη παρέμβαση είναι βεβαίως  ότι πρόκειται για περίληψη, άρα για μια κριτική επιλογή και συμπύκνωση νοημάτων. Για διασταύρωση υπάρχει πάντα το πρωτότυπο.



Ντανιέλ Κον-Μπεντίντ
Γκι Βέρχοφσταντ

Ξύπνα Ευρώπη!
Ένα μανιφέστο για μια άλλη Ευρώπη

Η κρίση του ευρώ φανέρωσε τη βαθύτερη υπαρξιακή κρίση της Ευρώπης: μακριά από τις καινοτομίες, περιθωριοποιημένη, υποσκελίζεται από τις αναδυόμενες δυνάμεις του πλανήτη. Το βασικό της πρόβλημα είναι ότι είναι διαιρεμένη σε 27 κράτη-μέλη, ενώ καλείται να ανταγωνιστεί μεγέθη όπως η Κίνα, η Ινδία, η Βραζιλία, η Ρωσία και οι ΗΠΑ. Κι ενώ τα ευρωπαϊκά κράτη ήταν ιστορικά τα πρώτα που προώθησαν την παγκοσμιοποίηση, τώρα αναδιπλώνονται στην παρωχημένη αντίληψη του κράτους-έθνους, που σε αυτό τον αιώνα είναι αυτοκτονία. Σε 25 χρόνια από σήμερα καμιά ευρωπαϊκή χώρα δεν θα υπολογίζεται σε παγκόσμιο επίπεδο.

Την ευθύνη για την κρίση του ευρώ, την ύφεση αλλά και τις υπερβολές της παγκοσμιοποίησης φέρουν τα κράτη-μέλη της Ευρώπης με την ασυνάρτητη πολιτική τους, τα κτητικά τους ένστικτα και τη στενόμυαλη αντίληψή τους για εθνική κυριαρχία. Η κρίση είχε προβλεφθεί σε όλα τα εγχειρίδια: ένα νόμισμα χρειάζεται μια ισχυρή δημόσια αρχή, που θα επιβάλλει την αλληλεγγύη και την πειθαρχία. Όταν όμως ισχυρά κράτη-μέλη εκφράζουν δημόσια το δισταγμό τους να βοηθήσουν άλλα κράτη-μέλη (έλλειψη αλληλεγγύης), καταρρέει κάθε εμπιστοσύνη. (Αυξάνονται τα επιτόκια, υποβαθμίζεται η πιστοληπτική ικανότητα, κλπ). Επιπλέον οι δημοσιονομικοί κανόνες (π.χ. όριο 3% στο έλλειμμα) δεν εφαρμόστηκαν. (Έλλειψη πειθαρχίας). Στην αρχή αυτό δεν είχε συνέπειες γιατί υπήρχε ανάπτυξη, αλλά όταν ήρθε το τσουνάμι από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού (από τη Lehman Brothers) και τα κράτη έπρεπε να βοηθήσουν τις τράπεζες, φάνηκε το πρόβλημα του υπερεθνικού οικονομικού φαινομένου: η χρηματοπιστωτική κρίση της Αμερικής μετατράπηκε σε μια γιγαντιαία κρίση χρέους στην Ευρώπη. Σήμερα ό,τι κρατάει προς το παρόν το κεφάλι έξω από το νερό είναι η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, που αγοράζει μαζικά τα ομόλογα των κρατών-μελών. Όσα μέτρα και να παίρνουν όμως τώρα τα κράτη, ο τρόπος με τον οποίο οι αγορές βλέπουν το ευρώ δεν αλλάζει: αφού ως τώρα δεν τήρησαν τους κανόνες τα κράτη-μέλη, γιατί θα τους τηρήσουν τώρα;

Επιπλέον, αν και απαραίτητη στην αρχή της κρίσης, η περικοπή των δαπανών δημιουργεί φαύλο κύκλο. Η μόνη λύση είναι η ανάπτυξη, αλλά τα ανασφαλή κράτη-μέλη δεν μπορούν να κάνουν πολλά. Χρειάζεται αξιόπιστος ευρωπαϊκός προϋπολογισμός, μια μεγάλη, ενιαία αγορά ομολόγων σε ευρώ που θα φέρει εμπιστοσύνη στους αποταμιευτές (σε πολλά κράτη-μέλη οι αποταμιευτές κατέχουν περιουσία πάνω από το ΑΕΠ της χώρας τους, αλλά δεν εμπιστεύονται το χρηματοπιστωτικό σύστημα) και μετασχηματισμός των τρόπων παραγωγής με στροφή στα μη ορυκτά καύσιμα. Το green deal θα είναι ένα τεράστιο ευρωπαϊκό πρόγραμμα που θα αφορά βιομηχανία, οικοδομές, μέσα μεταφοράς, πηγές ενέργειας, γεωργία, βιοποικιλότητα και απορρίμματα, με δημιουργία θέσεων εργασίας επί τόπου.

Μια αποφασιστική μετάβαση σε μια πολιτικά ενωμένη Ευρώπη όμως δεν θα είναι μόνο για να διορθώσει το κεφαλαιώδες λάθος του ενιαίου νομίσματος χωρίς ενιαία οικονομική και χρηματοπιστωτική πολιτική. Η οικονομική παγκοσμιοποίηση χρειάζεται γενικότερα πολιτικό αντίβαρο, ένα ρυθμιστικό πλαίσιο που τα εθνικά όργανα δεν μπορούν να θέσουν. Η παγκοσμιοποίηση δεν είναι πρόβλημα, πρόβλημα είναι η ανικανότητά μας να τη διαχειριστούμε, να την επηρεάσουμε και να τη συμπληρώσουμε με μια πολιτική, κοινωνική και οικολογική πτυχή. Όταν η οικονομία αδιαφορεί για τα εθνικά σύνορα, το να παίρνονται οι πολιτικές αποφάσεις από τα εθνικά κράτη είναι ανυπόφορο παράδοξο. Με την αύξηση του πληθυσμού, τη μεγάλη αστικοποίηση (πάνω από το 50% του πληθυσμού της γης ζει στις πόλεις) και την κλιματική αλλαγή, τα προβλήματα του μέλλοντος είναι παγκόσμια, οι επιλογές δηλαδή ανθρώπων και λαών έχουν επιπτώσεις σε ολόκληρο τον πλανήτη. 

Η ένωση της Ευρώπης όχι μόνο θα μπορέσει να διαχειριστεί τα παγκόσμια προβλήματα, αλλά θα εξασφαλίσει και τη θέση που έχουμε εμείς οι Ευρωπαίοι στον κόσμο, θα διαφυλάξει τον τρόπο ζωής μας. Η πολιτική απραξία οδηγεί πάντα σε μείζονες οπισθοδρομήσεις. Τα κράτη-έθνη, παρά την ωραιοποίησή τους και από «δεξιά» και από «αριστερά», είναι ανίκανα να διαφυλάξουν τις κοινωνικές κατακτήσεις –είναι ανίκανα ακόμα και να αντιταχθούν στις μετεγκαταστάσεις επιχειρήσεων στον παγκοσμιοποιημένο πλανήτη μας. Μόνο η ευρωπαϊκή Ένωση (που λανθασμένα στηλιτεύεται ως η πέμπτη φάλαγγα των αγορών) μπορεί να επεξεργαστεί στρατηγικές για τη διασφάλιση των κοινωνικών δικαιωμάτων και την εξάλειψη της φτώχιας, και να υποχρεώσει τις αναδυόμενες δυνάμεις να τηρούν τις κοινωνικές και οικολογικές προδιαγραφές. Η διασφάλιση των ιδεωδών μας (ελευθερία, ισότητα, αδερφοσύνη) εξαρτάται από την οικοδόμηση της μεταεθνικής Ευρώπης.

Η μετάβαση στην ενωμένη Ευρώπη μπορεί να γίνει αρχικά με τη μετατροπή των εδρών που τα κράτη-μέλη κατέχουν στα διεθνή όργανα (Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, Διεθνές Νομισματικό Ταμείο) σε μία μόνο έδρα, αυτή της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αλλά η επανάσταση που κυρίως πρέπει να γίνει είναι: η Ευρωπαϊκή Επιτροπή να γίνει πραγματική Ευρωπαϊκή Κυβέρνηση, με υπουργούς -αυτούς που σήμερα καλούνται Επίτροποι. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο να αποκτήσει ενισχυμένες αρμοδιότητες και νομοθετική πρωτοβουλία. Το Ταμείο Στήριξης να γίνει Ευρωπαϊκό Νομισματικό Ταμείο. Κυρίως να υπάρξει ένα ευρωπαϊκό δημόσιο ταμείο που να εκδίδει ευρωομόλογα, γιατί μόνο έτσι θα τελειώσει η κρίση χρέους.

Η Ευρώπη έχει τις ρίζες της στον αντίποδα του εθνικισμού και του συντηρητισμού: τις έχει στο Διαφωτισμό, στο κράτος Δικαίου, στα δικαιώματα του ανθρώπου, την πολιτική δημοκρατία, την οικονομική ελευθερία και την κοινωνική ασφάλεια. Οι εθνικές οντότητες δημιουργήθηκαν τους δύο τελευταίους αιώνες, αλλά η ιστορία δεν σταματάει σε αυτές. Το μέλλον ανήκει σε μια διεθνή πολιτική συνεργασία. Ήδη οι υπερεθνικοί  κοινοτικοί θεσμοί της Ευρώπης χρησίμευσαν ως πρότυπο για περιφερειακές συνεργασίες κρατών στον πλανήτη (Λατινική Αμερική, Νοτιοανατολική Ασία, Αφρικανική Ένωση). Είναι επικίνδυνο να σταματήσει αυτή η πορεία: οι ανταγωνισμοί ανάμεσα στα κράτη-έθνη, μαζί με τις εμπορικές συγκρούσεις μεγάλης κλίμακας, θα αναζωπυρώσουν εντάσεις και πολέμους. Οι πόλεμοι του αύριο έχουν αντικείμενο το νερό και την ενέργεια. (Π.χ. τα κοιτάσματα φυσικού αερίου στα νότια της Τουρκίας και τις πλούσιες σε υγρά καύσιμα ζώνες της Αρκτικής, πιο προσβάσιμες τώρα που λιώνουν οι πάγοι).

Ενώ η ευρωπαϊκή ενοποίηση σημαίνει διάδοση των ιδεών για δικαιώματα και ελευθερίες, οι θανατηφόρες ιδεολογίες εξακολουθούν να ζουν, στον ίσκιο λαϊκιστικών και ξενόφοβων κινημάτων. Τα εθνικιστικά κινήματα θα ήθελαν να περιχαρακώσουν τους λαούς σε εθνικά σύνορα. Η Ευρώπη σήμερα έχει 44 χώρες. Η εφαρμογή των εθνικιστικών ιδεολογιών θα σήμαινε 350 αυτόνομα κράτη μέσα στην Ευρώπη. (Στην Αφρική 2000 εθνικές οντότητες!). Αυτή η ιδεολογική απάτη κρύβει πρωτόγνωρη βία. Η ιδέα περί λαών κλεισμένων στα όρια εθνικών συνόρων είναι μύθος. Οι άνθρωποι ανέκαθεν ζούσαν σε εθνικά μεικτές περιοχές, ενώ σήμερα ο μισός πληθυσμός της γης ζει σε μητροπόλεις, όπου συνυπάρχουν πολλές κουλτούρες. Αυτό είναι πλεονέκτημα για τις κοινωνίες, η πολυπολιτισμική ποικιλομορφία είναι ο,τι είναι η βιοποικιλότητα για τη ζωή επί της γης. Άλλωστε η ίδια η Ευρώπη, που επέδρασε εδώ και 5 αιώνες στο πεπρωμένο άλλων πολιτισμών, οφείλει την επιτυχία της και στο ότι πήρε πολλά από αυτούς. Η μετανάστευση προς την Ευρώπη είναι επίσης απαραίτητη: ο πληθυσμός της γερνάει και έχει ανάγκη από νέους, ενώ οι νέοι όλου του κόσμου (μόνο στον αραβικό κόσμο υπάρχουν εκατομμύρια ειδικευμένοι νέοι άνεργοι) θέλουν μια ζωή δραστήρια και υγιή, ειρηνική και δίκαιη. Οι εθνικιστές έχουν θεμελιακή ανικανότητα προσαρμογής στο σύγχρονο κόσμο. Το παρελθόν βεβαίως μας διδάσκει πολλά, αλλά ο εθνικισμός δεν διδάσκεται από το παρελθόν, το διαστρεβλώνει και το ξαναγράφει. Η Ευρώπη δεν μπορεί να ξαναπέσει στα ίδια λάθη: οικογένειες διχασμένες, μειονότητες που εξοντώθηκαν, πόλεις βομβαρδισμένες, χώρες κατεστραμμένες. Σε όλες τις ευρωπαϊκές οικογένειες υπάρχει τουλάχιστον ένα θύμα πολέμου. Επιθυμεί κάποιος να ξαναρχίσουν αυτά;

Ο πυρήνας της ευρωπαϊκής πολιτικής δεν είναι η προάσπιση των συμφερόντων των εθνών, αλλά η προάσπιση των πολιτών της Ευρώπης. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν θα είναι διεθνικός, αλλά υπερεθνικός οργανισμός. Δεν θα φτιάξουμε τα Ηνωμένα Έθνη της Ευρώπης, αλλά τις Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης. Οι λαϊκιστές μπορεί να κολακεύουν τα ταπεινά ένστικτα, δημοκρατία είναι όμως να απευθύνεσαι στη λογική των ατόμων, σε ό,τι μας εξευγενίζει,  όχι στα ένστικτα. Δημοκρατία επίσης είναι και το να προηγείσαι της κοινής γνώμης. Οι Ευρωπαίοι ηγέτες πρέπει να ξαναποκτήσουν συνείδηση του ρόλου τους, και στην Ευρώπη και διεθνώς.

Η εθνική ταυτότητα είναι το νέο πρόσωπο του εθνικισμού. Η ταυτότητα βεβαίως έχει μεγάλη σημασία, είναι η ίδια η ψυχή κάθε ατόμου. Αλλά η ταυτότητα για τους εθνικιστές είναι απαράλλαχτη για όλους και απλώς την «ανακαλύπτουμε» στους κόλπους της ομάδας όπου ανήκουμε, ενώ για μας υπάρχουν τόσες ταυτότητες όσα και άτομα. Κάθε ανθρώπινο πλάσμα είναι μοναδικό, και κάθε ταυτότητα είναι πληθυντική. Ο πραγματικός κόσμος κατοικείται από πολλαπλές και ανοιχτές ταυτότητες, η μονολιθική ταυτότητα είναι ζουρλομανδύας.  Κάθε άτομο έχει την κληρονομιά του και διαλέγει, αποφασίζει και αυτοδημιουργείται, δημιουργεί το ίδιο ένα σημαντικό μέρος της ταυτότητάς του και της προσωπικότητάς του. Οι φονικές ταυτότητες (κατά την έκφραση του Αμίν Μααλούφ) των εθνικιστών διαμόρφωσαν το τραγικό πεπρωμένο του 20ου αιώνα δημιουργώντας την αίσθηση του ξένου και του εχθρού. Καιρός για ευρωπαϊκή υπηκοότητα, ευρωπαϊκό διαβατήριο και, για όσους θέλουν, διπλή ή και τριπλή εθνική ταυτότητα.

Τα κράτη-έθνη τα τελευταία 10 χρόνια στυλώνουν τα πόδια πίσω από τα σύνορά τους γιατί δεν θέλουν να χάσουν την εξουσία τους. Δεν καταλαβαίνουν ότι αυτή η εξουσία σύντομα δεν θα υπάρχει πια. Στο μέλλον μόνο μια ομοσπονδιακή Ευρώπη θα υπολογίζεται. Μια Ευρώπη βασισμένη στους κοινοτικούς θεσμούς, την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, με δικούς της πόρους και άμεση εισφορά των πολιτών της σε αυτήν. Αποτελεσματική και λιγότερο δαπανηρή από ό,τι σήμερα, χάρη στις οικονομίες κλίμακας, θα είναι μια πραγματική πολιτική, οικονομική, δημοσιονομική και φορολογική ένωση, με ανεξάρτητη κοινωνικοοικονομική και χρηματοπιστωτική πολιτική, εξωτερική πολιτική με αυτόνομη διπλωματία και αυτόνομο στρατό, δική της ενεργειακή και βιομηχανική πολιτική (μετάβαση προς μια αειφόρο οικονομία και ανάπτυξη με χρηματοδότηση σχετικής έρευνας και επενδύσεις) καθώς και δική της πολιτική μετανάστευσης και χορήγησης ασύλου. Σε έναν κόσμο όπου Αμερικανοί, Ρώσοι, Κινέζοι και Ινδοί κινούν τα νήματα, μόνο μια ενωμένη Ευρώπη μπορεί να ακουστεί και να εξαλείψει το φόβο του σύγχρονου πολίτη για τις παγκόσμιες εξελίξεις. Σ’ αυτό τον κόσμο που ανακατεύει ξανά την τράπουλα και μέσα στις ανισορροπίες της οικονομικοχρηματιστικής παγκοσμιοποίησης, η Ενωμένη Ευρώπη οφείλει, και μόνο αυτή μπορεί, να προβάλει τις πολιτικές, κοινωνικές και οικολογικές της αξίες σε παγκόσμιο επίπεδο.


Τέλος η ευρωπαϊκή ενοποίηση δεν είναι υπόθεση των πολιτικών και των τραπεζιτών, αλλά όλων των πολιτών που πιστεύουν σε αυτό το ιδεώδες. Οι Ευρωπαίοι δεν διακρινόμαστε από το χρώμα του δέρματος αλλά από τον τρόπο που σκεφτόμαστε και πράττουμε, από το Sitz im Leben, τον τρόπο ζωής μας. Η εθνικότητά μας είναι το όνομά μας, αλλά Ευρώπη είναι το επώνυμό μας και είμαστε περήφανοι γι αυτό. Θα πρέπει να εκλέγουμε στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αυτούς που πιστεύουν στην Ένωση, ενώ και το Κοινοβούλιο θα πρέπει να παλέψει για την εξουσία του, κανένα κοινοβούλιο δεν απέκτησε δύναμη χωρίς αγώνα. Το μέλλον της Ευρώπης ή θα είναι μεταεθνικό ή δεν θα υπάρξει.