22/2/11

Διακειμενικότητα

Είναι η "συνομιλία" ενός κειμένου με άλλα, είτε με άμεσο (ένταξή τους στο εν λόγω κείμενο, αυτολεξεί ή περίπου) είτε με έμμεσο (υπαινιγμοί, πλάγιες αναφορές στο δικό τους περιεχόμενο) τρόπο.
Όμως η βασική διάκριση δεν ειναι αυτή, αλλά νομίζω μια λεπτότερη: είτε α) ο συγγραφέας έχει π ρ ώ τ α φτιάξει το δικό του σύμπαν, με αναφορά όχι στα κείμενα αλλά στον κόσμο, έχει αποδώσει τους χαρακτήρες, τα συναισθήματα, τις ιδέες, ξ έ ρ ε ι πού περίπου "το πάει" - έχει "τελειώσει" δηλαδή με το πρωτότυπο εργο του - και μετά εντάσσει αναφορές που το ενισχύουν, συχνά μάλιστα του έρχονται αυθόρμητα από τα διαβάσματά του, ως στενά συνδεμένες με αυτό που θέλει να πει και/ή ως επιδεκτικές μιας ταιριαστής με το θέμα του, συχνά καινούργιας ανάγνωσης, είτε β) ο συγγραφέας απλώς εκμεταλλεύεται την ευρυμάθειά του φτιάχνοντας ψυχρά ένα κολλάζ και συνδέει τα στοιχεία έτσι που προκύπτει μηχανικά μια πλοκή και ένα νόημα.

Τώρα τελευταία φαίνεται οτι το δεύτερο κολπάκι κυκλοφορεί πολύ. Άλλωστε μπορεί να γίνει θαυμάσια κι από ένα ..συνεργείο διανοούμενων γραφιάδων και να δώσει κείμενα σοβαρής λογοτεχνίας. (Μ' αυτό εννοώ οτι ένα συνεργείο μπορεί να δώσει επίσης ωραιότατα ροζ βιβλία, βάσει συνταγών.)
Το πλεονέκτημα αυτών των βιομηχανικών (ή και ατομικά χειροποίητων, αλλά με την ίδια φιλοσοφία) προϊόντων ειναι ότι, μην έχοντας δέσιμο ψυχής με το δημιουργό, μην έχοντας προκύψει από προσωπικό αγώνα, αλλά ως μια ψυχρή δουλειά από την αρχή ως το τέλος, εμπορευματοποιούνται, από την πλευρά του δημιουργού, πολύ ευκολότερα. Ενώ είναι πιο δύσκολο να δεις ως εμπορικό προϊόν έναν καρπό έρωτα: (Παίρνεις λεφτά για να κάνεις έρωτα;)
Με άλλα λόγια, κάτι που το έφτιαξες όπως ο παραγωγός το λάδι (και μολονότι υπάρχουν ίσως ακόμα λίγοι ελαιοπαραγωγοί ερωτευμένοι με τις ελιές), ειναι εξ αρχής αλλοτριωμένο από σένα. Αλλωστε -για να πάμε και στην άλλη πλευρά της συναλλαγής- είτε ο λαδέμπορος (ο εκδότης) πάρει το α' λάδι, είτε το β΄, μικρή η διαφορά. Ενα καλοφτιαγμένο κείμενο-κολλάζ μάς κάνει, από όποιον και να είναι. Τις "υπογραφές" μετά τις φτιάχνουμε.

Παρά τους προφανείς υπαινιγμούς μου για την έκπτωση της δημιουργικής διαδικασίας, δεν είμαι σίγουρη οτι όλο αυτό είναι μόνο "κακό": μπορεί να είναι σύμπτωμα του τέλους της ατομικής δημιουργίας, σε μια "μετα-ατομική εποχή". Η ατομική δημιουργία άλλωστε (όπως εξάλλου και ο έρωτας) δεν είναι παρά προϊόν εγωισμού. Μπορεί λοιπόν όλο αυτό το κόλπο (που μάλλον δεν είναι νέο, απλώς στην εποχή μας διευκολύνεται εξαιρετικά από την ηλεκτρονική τεχνολογία copy paste) να σημαίνει την αρχή μιας νέας (μετά την πρώτη, των αρχαϊκών κοινωνιών) συλλογικής δημιουργίας. Κι αν τώρα αυτή η συλλογικότητα (ή, αλλιώς, η υποβάθμιση της προσωπικότητας) διευκολύνει το εμπόριο, στο σοσιαλισμό του μέλλοντος (που φυσικά θα έρθει!) θα λάμψει σε όλη την αναπαλλοτρίωτη γνησιότητά της!
(Χμμμμ...)

Και λίγη ..διακειμενικότητα: νομίζω πως ειναι ο Κερτ Βόνεγκατ που λέει κάπου (το γράφω από μνήμης) πως η τέχνη ειναι βασικά δύο ειδών: αυτή που συνομιλεί με τον κόσμο κι αυτή που συνομιλεί με άλλα έργα. Και στις δύο κατηγορίες έχουμε καλά και μέτρια έργα, και οι δυο αξίζουν.

Είμαι οπαδός της συνομιλίας με τον κόσμο. Αλλά όσο περνάνε τα χρόνια, το μυαλό μου γεμίζει κείμενα. Δεν μπορώ να σκεφτώ κανέναν άλλο τροπο να τα αξιοποιήσω , παρά μόνο με πρωτότυπη (κι ας λέει και κοτσάνες!) επανανάγνωση. Γιατί στην τέχνη αυτό κάνεις: ξαναδιαβάζεις, τόσο τον κόσμο, όσο και τα κείμενα. Αν μη τι άλλο, αυτό είναι το διασκεδαστικό.
Συμπέρασμα(;): με ατομική ή συλλογική διαδικασία, στον καπιταλισμό ή τον σοσιαλισμό, το πρωτότυπο μυαλό, μόνο του ή μέσα από ομάδα, επώνυμα ή ανώνυμα, θα δώσει το αξιόλογο έργο. Τα υπόλοιπα μυαλά είναι απλώς χρήσιμα।

(Η "πρωτοτυπία"βέβαια στα πλαίσια της καλλιτεχνικής δημιουργίας ειναι πλατιά έννοια, και σίγουρα δεν ταυτίζεται με την παραξενιά, τον εντυπωσιασμό και το απολύτως καινοφανές).

Δεν υπάρχουν σχόλια: