19/6/15

Το αόρατο ρήγμα

Στην ανάρτηση αυτή έχω επιλέξει  30 αποσπάσματα από το βιβλίο του Α. Δοξιάδη "Το αόρατο ρήγμα''.  Με έντονα γράμματα είναι τα ακριβή αποσπάσματα, ενώ με απλά ακολουθεί (το καθένα αλλά όχι όλα) απλουστευμένη ανάπτυξή τους με ιδέες/στοιχεία αποκλειστικά του βιβλίου. Πουθενά δεν υπάρχει δική μου άποψη/σχολιασμός. Η μόνη, ας πούμε "νοηματική", παρέμβασή μου, είναι κάποιες "υπογραμμίσεις". (Πλάγια γράμματα για έμφαση)

Μερικά αποσπάσματα -τα πιο μεγάλα-  είναι περιλήψεις πολλών σελίδων με συρραφή από προτάσεις του κειμένου.

Δεν υπάρχουν παραπεμπτικοί αριθμοί σελίδων, γιατί χρησιμοποίησα την ηλεκτρονική έκδοση. (Που δεν έχει σταθερή αρίθμηση, καθώς η γραμματοσειρά μεγεθύνεται κατά βούληση).

Στο 24 βρίσκετε τη βασική ιδέα του βιβλίου, αυτό που ο συγγραφέας ονομάζει "Αόρατο ρήγμα".

Το βιβλίο περιέχει πλούσια βιβλιογραφία, ελληνική και ξένη.

Η συνολική έκταση της ανάρτησης αντιστοιχεί σε 30-35 σελίδες βιβλίου. Δεν είναι "ευχάριστη" ανάγνωση, αλλά μπορεί να γίνει επιλεκτικά  και λίγη λίγη: τα αποσπάσματα δεν έχουν τόσο στενή συνάφεια μεταξύ τους ώστε να μη γίνονται κατανοητά το καθένα μόνο του. Γι αυτό άλλωστε προτίμησα αυτό τον τρόπο (των αποσπασμάτων), αντί για μια ενιαία περίληψη, που θα ήταν πολύ κουραστική. Οπότε, με δεδομένη τη χρησιμότητα της ανάγνωσης, μπορούμε να πούμε (κι εδώ): enjoy the reading!



Αρίστος Δοξιάδης
Το αόρατο ρήγμα
Θεσμοί κι συμπεριφορές στην ελληνική οικονομία
Ίκαρος, 2013
σελ. 323



1. Ο ανταγωνισμός δουλεύει όταν δεν υπάρχουν εμπόδια στη μεγέθυνση, τουλάχιστον μέχρι κάποιο μέγεθος. Όταν δηλαδή οι πολλές μονάδες μπορούν κάποια στιγμή να γίνουν πολύ λιγότερες, επειδή μερικές εκτόπισαν τις υπόλοιπες. Συνεπώς τόσο τα αναλυτικά μοντέλα όσο και οι προτάσεις πολιτικής  είναι άχρηστα αν δεν λάβουν υπόψη το θεσμικό πλέγμα που επιτρέπει ή αποτρέπει τη μεγέθυνση των επιχειρήσεων.

Εδώ ο συγγραφέας χρησιμοποιώντας τη μέθοδό του, τη λεγόμενη "Νεοθεσμική" και ιδιαίτερα των "Παραλλαγών του Καπιταλισμού"(η οποία λαμβάνει υπόψη όχι τα γενικά θεωρητικά μοντέλα, τεχνοκρατικά ή μαρξιστικά, αλλά τη διαφορετική συγκρότηση και δυναμική των εθνικών οικονομιών στον ανεπτυγμένο κόσμο) επισημαίνει ότι στην Ελλάδα ο βασικός κανόνας "ανταγωνισμός ίσον πτώση τιμών" δεν λειτουργεί, γιατί για να γίνει αυτό η επιχείρηση με τις μικρότερες τιμές πρέπει να υπολογίζει σε περισσότερους πελάτες, δηλαδή σε δυνατότητα μεγέθυνσης. Αλλά στην Ελλάδα υπάρχουν διάφορα εμπόδια, όπως πχ η πολεοδομία που δεν επιτρέπει να χτιστούν μεγάλες αποθήκες, η αποφυγή πρόσληψης υπαλλήλων γιατί αυτή θα δυσκόλευε τη φοροδιαφυγή, η απαγόρευση από τη νομοθεσία μεγάλων καταστημάτων ή "αλυσίδων¨σε ορισμένους κλάδους.

2. Το Δημόσιο δεν είναι Δημόσιο όταν το έχουν αλώσει ιδιωτικά και συντεχνιακά συμφέροντα, και το ιδιωτικό δεν είναι ιδιωτικό όταν ζει από το δημόσιο χρήμα.

Στην Ελλάδα, κυρίως πριν την κρίση αλλά και μετά, η συζήτηση για την οικονομία γίνεται με την ορολογία των γενικών θεωριών, που έχει πολύ μεγαλύτερη (αν και όχι απόλυτη κι εκεί) πρακτική εφαρμογή στις ανεπτυγμένες δυτικές χώρες. (Κλασικές συζητήσεις υπέρ του δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, της ζήτησης ή της περικοπής δαπανών, το φιλελευθερισμό και τη σοσιαλδημοκρατία κ.ο.κ). Αλλά αυτή η ορολογία δεν ανταποκρίνεται στις ελληνικές ιδιαιτερότητες, εκ των οποίων μια χαρακτηριστική είναι η παραπάνω.

3. Δεν υπάρχει άλλη χώρα στην Ευρώπη και στον ΟΟΣΑ που να έχει τόσο πολλούς αυτοαπασχολούμενους και τόσα μικροαφεντικά όπως η Ελλάδα σε αναλογία με τον πληθυσμό. Στην Ελλάδα το 57% όσων απασχολούνται στη "μη χρηματοοικονομική επιχειρηματική οικονομία" είναι είτε αυτοαπασχολούμενοι είτε σε επιχειρήσεις με λιγότερους από 10 απασχολούμενους. Στο σύνολο της ΕΕ των 27 ο δείκτης είναι 30%.

Η τάξη των αυτοαπασχολούμενων θεωρείται από το συγγραφέα θεμελιακός θεσμός της οικονομικής μας οργάνωσης και αποτελεί αντικείμενο μελέτης σε όλο το βιβλίο, όπου αναπτύσσονται τόσο τα μειονεκτήματα (πχ η φοροδιαφυγή) όσο και τα πλεονεκτήματα και προτάσεις για την αξιοποίησή του. Στο σημείο του εδώ αποσπάσματος

Ι. Εντοπίζονται τα αίτια:

α) Ιστορία: Η Ελλάδα μπήκε στη βιομηχανική εποχή μετά την οθωμανική που στήριζε το μικρό γεωργό, ενώ η Δυτική Ευρώπη μπήκε με τις μεγάλες γαιοκτησίες της φεουδαρχίας.

β) Θεσμοί του σημερινού κράτους, τυπικοί και άτυποι: η οικογένεια αντιστέκεται στην προλεταριοποίηση, οι νόμοι δεν εφαρμόζονται ομοιόμορφα (οι μικρές επιχειρήσεις παρανομούν πιο εύκολα) οι ξένες άμεσες επενδύσεις αποθαρρύνονται .

γ) Νοοτροπία μη συνεργασίας.(Αναπτύσσεται στο 9)

ΙΙ. Εντοπίζονται κάποια σημαντικά αποτελέσματα/συνέπειες, όπως (4, 5, 6,7):

4. Ο θεσμός ορίζει την εξειδίκευση και όχι το αντίστροφο. Δηλαδή: επειδή είμαστε μια κοινωνία μικροεπιχειρηματιών δεν μπορούμε να παράγουμε ηλεκτρονικές συσκευές -και όχι: επειδή δεν παράγουμε συσκευές, είμαστε μικροεπιχειρηματίες. Αυτό δεν έχει γίνει συνείδηση στην τεχνοκρατία που σχεδιάζει κατά καιρούς τις πολιτικές της ανάπτυξης. 

5. Σε οικονομία μικροϊδιοκτητών, οι επενδύσεις των νοικοκυριών διαφέρουν από αυτές στις οικονομίες μεγάλης κλίμακας. Κατευθύνονται σε ακίνητα και σε εκπαίδευση. Στις δυτικές οικονομίες οι αποταμιεύσεις επενδύονται συλλογικά μέσα από ασφαλιστικά ταμεία ή αμοιβαία κεφάλαια, ή από καταθέσεις. Καταλήγουν ως χρηματοδότηση στη βιομηχανία, στην τεχνολογία, σε υποδομές, και γενικά σε μεγάλους οργανισμούς.

Εδώ ο συγγραφέας περιγράφει πώς μέσα από τον τρόπο ζωής ανατροφοδοτείται το σύστημα της μικροϊδιοκτησίας: Μια οικονομία μικρών μονάδων ωθεί τα νοικοκυριά σε άλλες επιλογές από μια οικονομία υπαλλήλων και μεγάλων οργανισμών. Η οικογένεια αναζητά τη σταθερότητα στην πολυέργεια, δηλ. σε πολλαπλές πηγές εισοδήματος. Ο πατέρας πχ έχει ένα πρατήριο βενζίνης, ο γιος σπουδάζει πληροφορική για το κάτι παραπάνω, η κόρη "κάτι σταθερό", δασκάλα ή υπάλληλος για να έχει χρόνο να φροντίζει γέρους γονείς και την επόμενη γενιά. Γι αυτό η ελληνική οικογένεια επενδύει σε εκπαίδευση και ακίνητα, και όχι κατά προτεραιότητα σε μετοχές, αμοιβαία κεφάλαια και γενικά τίτλους που να χρηματοδοτούν τη μεγάλη παραγωγή.

6. Το ανθρώπινο κεφάλαιο έχει άλλη μορφή στη μικροϊδιοκτησία. Στις δυτικές οικονομίες μπορεί να αναπτυχθεί μέσα από καριέρα, χτίζοντας σχέση με μια μεγάλη επιχείρηση ή οργανισμό. Στη μικρή ιδιοκτησία η αξία του ανθρώπου επενδύεται στα ατομικά του στοιχεία. (Δικηγόρος, μηχανικός, γιατρός). 

Η διαφορά αυτή με τις οικονομίες μεγάλης κλίμακας αναπτύσσεται και σε άλλα σημεία του βιβλίου, που συγκρίνουν τη δυναμική των επαγγελμάτων. Ένα χαρακτηριστικό είναι το εξής: Στην Ελλάδα έχουμε ένα συγκεκριμένο επάγγελμα (επένδυση στα "ατομικά στοιχεία") που μπορεί να κάνει πολλά διαφορετικά πράγματα όσον αφορά τη θέση του στην παραγωγή: ένας μηχανικός πχ μπορεί να γίνει έμπορος, εργολάβος, κατασκευαστής, μελετητής, στέλεχος. Στις οικονομίες μεγάλης κλίμακας έχουμε το αντίστροφο: πολλά διαφορετικά επαγγέλματα που μπορούν να αξιοποιηθούν με τον ίδιο τρόπο (την ίδια θέση στην παραγωγή):  ως στελέχη μεγάλων επιχειρήσεων, δηλ, να κάνουν καριέρα. Ο συγγραφέας υποστηρίζει επίσης, σε άλλο κεφάλαιο, ότι ανάλογες ελληνικές εμπειρίες ποικίλων επαγγελμάτων αλλά ίδιας σχέσης παραγωγής (πχ εμπειρία  του πώς διαχειρίζεσαι μια μικροεπιχείρηση με έσοδα-έξοδα) μπορούν να αξιοποιηθούν και στη δική μας μικρή κλίμακα, αν έχουμε στο μέλλον ευελιξία και απελευθέρωση του επιχειρείν. Πχ μια φιλόλογος φροντιστηρίου μπορεί να έχει γνώσεις διαχείρισης που δεν έχει κανένας προνομιούχος υπάλληλος του δημοσίου.

7. Δεν υπάρχουν πολλές περιπτώσεις στον κόσμο όπου οι τοπικές οικονομίες μικροεπιχειρήσεων είναι διεθνώς ανταγωνιστικές - τα λίγα επιτυχημένα παραδείγματα βρίσκονται στη βόρεια Ιταλία.

Η ανάπτυξη της ιδέας αυτής υποστηρίζει ότι αυτό (το να γίνουν οι μικροεπιχειρήσεις διεθνώς ανταγωνιστικές) είναι μεν δύσκολο, αλλά όχι αδύνατο, και προτείνει τρόπους. Τα μειονεκτήματα είναι το κόστος, ο συντονισμός και η συνέχεια (καινοτομία, αναβάθμιση, διαδοχή γενεών). Ο συγγραφέας ωστόσο δεν αποκλείει την πιθανότητα ανταγωνιστικής οικονομίας χτισμένης πάνω στη μικρή κλίμακα, αν το θεσμικό περιβάλλον αλλάξει.

8. Ο όρος πολιτική πρόσοδος δηλώνει τους διάφορους μηχανισμούς με τους οποίους επιχειρήσεις, συντεχνίες και άτομα καρπώνονται εισοδήματα από το κράτος που δεν αντιστοιχούν σε πραγματική προσφορά υπηρεσίας ή προϊόντος. Ο όρος περιλαμβάνει την αργομισθία, τη συνταξιοδότηση με προνομιακούς όρους, τις επιχορηγήσεις χωρίς αναπτυξιακό αποτέλεσμα, τις υπερκοστολογημένες προμήθειες και τα έργα και τις μίζες των δημοσίων υπαλλήλων. Περιλαμβάνει επίσης τις ρυθμίσεις που επιτρέπουν σε συντεχνίες να υπερτιμολογούν στην αγορά (κλειστά επαγγέλματα, ρυθμιζόμενες αμοιβές, απαγορεύσεις), και, κάτι λιγότερο φανερό, τα οφέλη από την παρανομία όταν οι ανταγωνιστές σου είναι σύννομοι.

Το ελληνικό κράτος έχει αυτό το χαρακτηριστικό ήδη από την ίδρυσή του: να μοιράζει χρήμα από διεθνείς εισροές, δάνεια, σχέδια βοήθειας, τα ευρωπαϊκά ταμεία. Αλλά υπάρχει και μη πολιτική πρόσοδος, στον ιδιωτικό τομέα. (Πρόσοδος=χρήμα που δεν αντιστοιχεί σε πραγματική προσφορά υπηρεσίας). Ένα παράδειγμα είναι τα έσοδα από τον τουρίστα που επισκέπτεται απλώς τον τ ό π ο, το τοπίο (Που είναι κάτι έτοιμο στη φύση, δεν έκανε ο ντόπιος κανένα κόπο να το παραγάγει ). Άλλο είναι τα εμβάσματα από εργασία στο εξωτερικό (Που παράγουν μεν πλούτο εκτός συνόρων, αλλά για την εδώ κοινωνία είναι απλώς πρόσοδος).
Οι πρόσοδοι στην Ελλάδα είναι δημοκρατικές, έχουν δηλ. ευρεία διασπορά. Όλοι σχεδόν οι Έλληνες θεωρούν φυσικό να έχουν κάποια εισοδήματα χωρίς να ρισκάρουν κεφάλαια. Αλλά η πρόσοδος δεν μεγεθύνει την πίτα, απλώς τη μοιράζει. Σ αυτό ο λαϊκισμός διαφέρει ριζικά από μια σοσιαλιστική στρατηγική, που θα άρχιζε από τον τρόπο παραγωγής πριν φτάσει στη διανομή. Αλλά η προσοδοθηρία στρεβλώνει επίσης και την επιχειρηματικότητα: καλός επιχειρηματίας είναι αυτός που καλλιεργεί σχέσεις με το δημόσιο. (Καλός μηχανικός είναι αυτός που ξεχειλώνει το έργο για να κοστίσει περισσότερο κλπ)

9. Οι ανεπτυγμένες δυτικές οικονομίες δεν στηρίχτηκαν μόνο στην ελεύθερη αγορά και στα ατομικά κίνητρα. Στηρίχτηκαν σε ιεραρχικούς οργανισμούς (κάθετους κανόνες) και σε στρατηγικές συνεργασίας (οριζόντιους κανόνες). Ο επιτυχημένος και ιδεολογικά ηγεμονικός καπιταλισμός είναι ελεύθερη αγορά ενσωματωμένη σε κοινωνία κανόνων και ευθύνης. Αλλιώς είναι ή ζούγκλα ή μικρομάγαζα. Εμείς δεν έχουμε αποδεχτεί ούτε τους κάθετους κανόνες ούτε τους οριζόντιους - ούτε πειθαρχούντες ούτε πειθαρχημένοι. Αν έχουμε αποφύγει τη ζούγκλα είναι γιατί έχουμε κρατήσει τα μικρομάγαζα.

Στη θεωρία παιγνίων η έννοια του καιροσκόπου (opportunist) είναι αντίθετη με την έννοια του συνεργάσιμου (cooperator). Ο Έλληνας είναι πολύ περισσότερο καιροσκόπος (παραβαίνει τους κανόνες για ένα πρόσκαιρο κέρδος, μια αρπαχτή) παρά συνεργάσιμος. Η συστηματική έρευνα και θεωρία για την πολιτισμική διαφορά στην έφεση για συνεργασία διεθνώς τώρα ξεκινάει. Διάφορες προσεγγίσεις μπορούμε να πούμε ότι συγκλίνουν αρκετά στην παραπάνω παράγραφο (9). Ο καιροσκοπισμός εξηγεί ως ένα βαθμό γιατί στην Ελλάδα αποτυγχάνουν οι συνεταιρισμοί (που έχουν ένα συλλογικό αγαθό, για το οποίο το άτομο δεν νοιάζεται) αλλά πετυχαίνουν οι συντεχνίες. (Που δεν έχουν συλλογικό αγαθό, αλλά μόνο συλλογική διεκδίκηση, για προνόμια κοινά μεν, αλλά που τα μέλη θα τα καρπωθούν ατομικά).
Ωστόσο στην εποχή μας παρατηρείται αστάθεια σε όλο αυτό το φαινόμενο -στη μεν ανεπτυγμένη δύση ο καιροσκοπισμός κερδίζει έδαφος για διάφορους λόγους, ενώ σε κοινωνίες σαν την Ελλάδα, η σύγχρονη τεχνολογία (διαδίκτυο με τη διαφάνειά του) μπορεί να ενισχύσει τη συνεργατικότητα.

10. Ποσοστό φτώχειας στους ηλικιωμένους στην Ελλάδα (Μέσα δεκαετίας 2000): 23%.
Το δεύτερο χειρότερο στην Ευρώπη μετά την Ιρλανδία (31%)...
Δημόσια δαπάνη για συντάξεις ως ποσοστό του ΑΕΠ (2007): 11.7%
Τέταρτο ψηλότερο ποσοστό στην Ευρώπη των 27 (Μετά από Ιταλία, Γαλλία και Αυστρία).
(Στην Ελλάδα έχουμε υψηλό ποσοστό συντάξεων στο ΑΕΠ μαζί με υψηλή φτώχεια στους ηλικιωμένους, που αποτελεί παγκόσμια πρωτοτυπία.)

Είναι απόσπασμα από ένα κεφάλαιο με τίτλο "Επιδόσεις και συγκρίσεις", που αποτελείται ολόκληρο από αριθμούς και στατιστικές. Πολλές καταδεικνύουν ελληνικές ανακολουθίες παρόμοιου  τύπου, ανάμεσα στη δαπάνη και το αποτέλεσμα.

11. Στην Ελλάδα ούτε πρωταρχική συσσώρευση είχε προϋπάρξει, ώστε να αναπτυχθούν μεγάλες επιχειρήσεις του τύπου της βιομηχανικής επανάστασης, ούτε υπάρχουν οι συνθήκες ανταγωνισμού του σύγχρονου καπιταλισμού. Υπάρχουν όμως οι συνθήκες για έναν τρίτο μηχανισμό συγκέντρωσης του κεφαλαίου, κι αυτός είναι η εξουσία του κράτους.

Εδώ ο συγγραφέας παρουσιάζει τον τρόπο με τον οποίο δημιουργήθηκαν οι μεγάλες επιχειρήσεις (το "μεγάλο κεφάλαιο") στην Ελλάδα: ούτε ιστορικά (πρωταρχική συσσώρευση όπως στη φεουδαρχική δύση) ούτε με τον ανταγωνισμό όπως γίνεται σήμερα παγκοσμίως, (βλέπε και 1) αλλά με το κράτος ως πελάτη. Το ελληνικό κράτος δεν έδρασε κραυγαλέα υπέρ μιας κοινωνικής τάξης (όπως πχ έγινε σε περιοχές της Νότιας Αμερικής), ούτε εκχώρησε μεγάλους  πλουτοπαραγωγικούς πόρους (που δεν είχαμε κιόλας) σε ολιγάρχες όπως η Ρωσία του Γιέλτσιν, αλλά έκανε κάτι άλλο: ενίσχυσε τις μεγάλες επιχειρήσεις με την αγοραστική του δύναμη. Οι κρατικές δαπάνες και οι δαπάνες των ΔΕΚΟ είναι στην Ελλάδα για μια επιχείρηση ο πιο εύκολος τρόπος να πετύχει τζίρους εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρό. Επίσης άλλος τρόπος που ισχύει στην Ελλάδα (κι έχει πάλι σχέση με το κράτος) είναι υπηρεσίες προς το γενικό πληθυσμό από τη φύση τους ολιγοπωλιακές, μη ανταγωνιστικές διεθνώς (έχουν εξασφαλίσει τους εγχώριους πελάτες), που χρειάζονται μεγάλους δημόσιους χώρους, άδειες κλπ. Τέτοιες είναι οι Τράπεζες και οι εταιρίες τηλεφωνίας.
Δηλαδή σχεδόν όλες οι μεγάλες επιχειρήσεις στην Ελλάδα είτε είναι προμηθευτές του Δημοσίου είτε πάροχοι βασικών υπηρεσιών σε κλάδους που δεν είναι διεθνώς εμπορεύσιμοι. Αυτές οι επιχειρήσεις δεν είναι ατμομηχανές για μεγαλύτερη συσσώρευση κεφαλαίου. Επίσης έτσι εξηγείται και γιατί οι πιο ισχυροί εργοδότες στην Ελλάδα (και μαζί τα ΜΜΕ, που ελέγχονται από αυτούς) δεν έβαλαν ποτέ ψηλά στην ατζέντα τη μείωση των δημοσίων δαπανών: από αυτές προέρχονται τα έσοδά τους.
 Γενικά ο ελληνικός καπιταλισμός χαρακτηρίζεται από τη συμβίωση των μεγάλων προμηθευτών του δημοσίου και του μικροκαπιταλισμού. Και οι δύο αυτοί τρόποι παραγωγής απειλούνται  από τον καπιταλισμό της συσσώρευσης παραγωγικών πόρων και της καινοτομίας. Γι αυτό, και παρ όλες τις αντιθέσεις τους, είχαν οικοδομήσει επί δεκαετίες μια συμμαχία που δεσπόζει στο πολιτικό σύστημα της χώρας, και μια σιωπηρή συναίνεση για το τι επιτρέπεται και τι διώκεται σε αυτή τη χώρα. Η συμμαχία αυτή όριζε την ελληνική εκδοχή του καπιταλισμού, αυτή που έφτασε σε αδιέξοδο το 2009.

12. Στον 20ο αιώνα οι Έλληνες έπαψαν να είναι ισχυροί στο διεθνές εμπόριο και στις τράπεζες, εν μέρει εξαιτίας των γεωπολιτικών αλλαγών. Αλλά διατήρησαν την παρουσία τους στη ναυτιλία. Πρόκειται για έναν κλάδο πολύ ανταγωνιστικό, όπου δεν ισχύουν προστατευτικές νομοθεσίες, δεν προσφέρεται για ολιγοπωλιακή πρόσοδο και είναι εντάσεως κεφαλαίου. Το γεγονός ότι οι Έλληνες διατηρούν ηγετική θέση δείχνει κάτι σχετικά με τα πλεονεκτήματα του καιροσκοπισμού (με την παιγνιοθεωρητική έννοια) στις κατάλληλες συνθήκες.

Ο συγγραφέας δείχνει πώς τα χαρακτηριστικά της ελληνικής οικονομίας, που σε άλλους τομείς είναι μειονέκτημα, στη ναυτιλία υπήρξαν πλεονέκτημα: είναι μικρές ομάδες με ρηχές ιεραρχίες, δεν μπορεί εύκολα κάποιος να τεμπελιάζει σε βάρος της ομάδας, υπάρχουν -παλιότερα περισσότερο- μεγάλες δυνατότητες πρωτοβουλίας από τους καπετάνιους σε δύσκολες συνθήκες, άρα υπάρχει αξιοκρατία-, υπάρχει πρωτοβουλία για τις επενδύσεις με ρίσκο ("καιροσκοπισμός") από λίγα πρόσωπα και, πολύ σημαντικό, μένουν στον έλεγχο της οικογένειας: οι ελληνικές εφοπλιστικές οικογένειες κρατούν τα κέρδη των καλών εποχών σε ρευστά διαθέσιμα, για να τα επενδύσουν, όταν έρθει η ανάκαμψη, σε νέα πλοία. Ενώ αντίθετα μεγάλες ξένες ναυτιλιακές εταιρίες (πχ οι γερμανικές),με πολλούς μετόχους χωρίς δεσμό μεταξύ τους, είναι υποχρεωμένες, όταν πχ πουλήσουν ένα πλοίο να αποδίδουν τα κεφάλαια στους μετόχους.

Τέλος και σπουδαιότερο, η ποντοπόρος ναυτιλία έχει μικρή σύνδεση με τα κράτη. Ο κλάδος σηκώνει άγκυρα και σαλπάρει όποτε θέλει, και δεν μπορεί να εξαναγκαστεί από ένα μικρό κράτος να πληρώσει σημαντικούς φόρους ή μίζες ή να προσφέρει άλλα ανταλλάγματα στην εξουσία για να του επιτρέπουν να λειτουργεί. Το κράτος και η ναυτιλία έχουν προτιμήσει να συνυπάρχουν χαλαρά χωρίς πολλές τριβές. Έτσι έχουν περιοριστεί τα οφέλη που θα είχε η υπόλοιπη οικονομία από τον κλάδο. Μια τόσο μεγάλη βιομηχανία θα μπορούσε να δημιουργεί πολλές θέσεις εργασίας, αγοράζοντας υπηρεσίες και προϊόντα από την Ελλάδα για το έργο της: δικηγόρους, εξοπλισμό, εκπαίδευση, ναυπηγήσεις.  Από αυτά πολύ λίγα πραγματοποιούνται στην Ελλάδα. Η ποντοπόρος ναυτιλία κάνει τις παραγωγικές της επενδύσεις έξω από τη χώρα (στα ναυπηγεία της Άπω Ανατολής) και ο,τι μένει εδώ είναι περισσότερο για κατανάλωση. Το κύριο όφελος είναι η εισροή εισοδήματος, που διοχετεύεται στην αγορά ως καταναλωτική ζήτηση ή αγορά ακινήτων. Παρόλο το μικρό αριθμό απασχολούμενων, οι χρηματικές εισροές είναι πολύ σημαντικές και έχουν μακροχρόνια επίδραση στην οικονομία.

13. Όλο το πλέγμα των νόμων που ρυθμίζουν τη λειτουργία των επιχειρήσεων έχει γραφτεί χωρίς να ενδιαφέρει τον νομοθέτη αν μπορεί να εφαρμοστεί, σε ποιες επιχειρήσεις και τι επιδράσεις θα έχει αν δεν εφαρμοστεί από όλους.

Ακολουθούν 4 (πραγματικά) παραδείγματα:
Α. Επιχειρηματίας - παραγωγός σταφυλιών (πολύ ποιοτικός) που πληρώνει με συνέπεια το ΙΚΑ για τις εργάτριες επιλογής-συσκευασίας (που δεν υπάγονται στον ΟΓΑ, αλλά στο ακριβό ΙΚΑ), και ανταγωνιστής του (λιγότερο ποιοτικός) που υποδέχεται το ΙΚΑ της περιοχής του (άλλη περιοχή) "με το πιστόλι στο τραπέζι".
Β. Βιομηχανία που για να προλάβει τις παραγγελίες του εξωτερικού λειτουργούσε (παράνομα) τις Κυριακές. (Με τους εργαζόμενους να παίρνουν κανονικά τα ρεπό). Η μία κυβέρνηση έκανε τα στραβά μάτια, η επόμενη εφάρμοζε το νόμο και οι παραγγελίες χάνονταν, ενώ αυξάνονταν τα πρόστιμα.
Η γνώμη του συγγραφέα είναι ότι καμιά από τις δύο πρακτικές δεν είναι καλύτερη. Το καλύτερο θα ήταν να επιτρέπεται υπό προϋποθέσεις η λειτουργία τις Κυριακές. Όπως λέει χαρακτηριστικά, "το επενδυμένο κεφάλαιο αξιοποιείται πολύ λιγότερο, σε μια χώρα που έχει ήδη στενότητα κεφαλαίων".
Γ. Οι μικρές επιχειρήσεις πληροφορικής προτιμούν (δηλαδή οι ίδιοι οι εργαζόμενοι προτιμούν) να δουλεύουν από το μεσημέρι ως αργά το βράδυ, τις ώρες που θέλει ο καθένας (αρκεί να έχουν κάποιες κοινές), και όχι 8-5. Αυτό ταιριάζει στην ψυχολογία και τις συνήθειες δημιουργικών ανθρώπων και οι εργοδότες συμφωνούν. Αλλά η επιθεώρηση εργασίας διαφωνεί: αν η εταιρία δουλεύει τις 7 το απόγευμα τρώει πρόστιμο.
Δ. (Διαφορετική περίπτωση): επιχείρηση εξαγωγική τροφίμων δεν εφάρμοσε καμιά από τις νομοθετικές ρυθμίσεις για μείωση μισθών που ψηφίστηκαν πρόσφατα: η επιχείρηση πήγαινε καλά και ο εργοδότης ήθελε οι εργαζόμενοι να είναι ευχαριστημένοι.
Και τα 4 παραδείγματα αφορούν εξαγωγικές επιχειρήσεις.

Η μερική συμμόρφωση σε ένα νόμο, για την οικονομία ειδικά μπορεί να είναι χειρότερη από τη μηδενική, γιατί δημιουργεί αθέμιτο ανταγωνισμό και αλληλεπίδραση.

14. Από την ελληνική διαδικασία σχηματισμού της μεσαίας τάξης λείπουν οι εταιρίες που απασχολούν στελέχη σε ιεραρχίες που όλο και βαθαίνουν, απαιτούν νέες δεξιότητες, γίνονται πιο παραγωγικές και δίνουν καλύτερες αμοιβές. Σε όλο τον ανεπτυγμένο καπιταλισμό αυτά τα στελέχη ήταν η κατεξοχήν μεσαία τάξη... Εξαρτημένη εργασία, ανέλιξη σε αρμοδιότητες και αποδοχές, ωράριο, συμμόρφωση σε εταιρικούς θεσμούς....
Αντίθετα στην Ελλάδα το πρότυπο της μεσαίας τάξης ήταν ο δικηγόρος: ανεξάρτητος, σε ένα δικό του μικρό γραφείο, κυνηγά μόνος τον πελάτη...δεν δίνει λογαριασμό σε κανέναν.
Οι δύο αυτοί τύποι μεσοαστού λειτουργούν πολύ διαφορετικά μέσα στην οικονομία, κι επειδή η τάξη τους είναι τόσο κρίσιμη για τη λειτουργία του κράτους, για την επικρατούσα ιδεολογία και για το παραγωγικό μοντέλο, ωθούν και την κοινωνία σε διαφορετική τροχιά ανάπτυξης.

Κατά το συγγραφέα το στέλεχος έχει μεγαλύτερη δυνατότητα ευελιξίας (μπορεί να αλλάξει η εταιρία, να επεκταθεί ή και να κλείσει, κι αυτός να κάνει την ίδια δουλειά ή παρόμοια σε μια άλλη εταιρία). Ο δικηγόρος όμως είναι μόνο ο εαυτός του, η ταυτότητά του. Είναι ο ί δ ι ο ς, ως άτομο, το ¨προϊόν". Η έλλειψη μεγάλων εταιριών δημιούργησε στην Ελλάδα μια τέτοια μεσαία τάξη, με άτομα- προϊόντα, που έπρεπε να προστατευθούν, και με κοινωνικό στάτους, που επίσης έπρεπε να προστατευθεί γιατί η μεσαία τάξη είναι ο κορμός κάθε συστήματος.
Η ίδια τάξη (των ελεύθερων επαγγελματιών, δικηγόροι κλπ) υπάρχει και στα ανεπτυγμένα κράτη και είναι κι εκεί συχνά προστατευμένη, αλλά με τη βασική διαφορά ότι εκεί περιορίζεται αριθμητικά. Εδώ γίνεται όλο και πιο πολυάριθμη (τα παιδιά πηγαίνουν στα πανεπιστήμια για να γίνουν δικηγόροι) και οι τιμές για τις υπηρεσίες τους αντί να μειωθούν (βάσει της θεωρίας της "προσφοράς") ανεβαίνουν, γιατί η "πίτα" των πελατών μοιράζεται και ο καθένας πρέπει να διατηρήσει το στάτους του με λιγότερους πελάτες. Έτσι δημιουργήθηκαν τεχνητές ανάγκες (υπερκέρδος φαρμακείων, άχρηστες υπηρεσίες δικηγόρων κ.λπ).
Κάτι άλλο που εντοπίζεται είναι η αστάθεια και η τάση για καταστροφή της δυτικής μεσαίας τάξης τα τελευταία χρόνια, ταυτόχρονα με την ανάδυση μιας ισχυρής μεσαίας τάξης σε νέες οικονομίες (Ινδία, Κίνα). Η ασταθής χρηματοπιστωτική αγορά είναι ίσως ένας λόγος,  αλλά ο κυριότερος κατά τον συγγραφέα είναι η τεχνολογία. (Που αχρηστεύει θέσεις). Η μόνη αντιμετώπιση είναι η υιοθέτηση της νέας τεχνογνωσίας. Το συμφέρον της μεσαίας τάξης είναι να βρίσκεται πάντα σε περιβάλλον όπου η μόρφωση και οι υψηλές δεξιότητες είναι διαρκώς περιζήτητα. Στην Ελλάδα όμως έχουμε πανεπιστημιακούς που απαγορεύουν να δημιουργηθεί τεχνογνωσία για επιχειρήσεις στα πανεπιστήμια.

15. Αξιοποιώντας την ευκαιρία που έδωσε η φύση, μια γενιά αγροτών, με επιμονή, επιμέλεια και μέθοδο, και χωρίς πλασματικές τιμές και επιδοτήσεις, βελτίωσε την τεχνογνωσία του σταφυλιού, έμαθε να τηρεί προδιαγραφές και να εξάγει, και με τον τρόπο αυτό έφτιαξε τα σπίτια της και σπούδασε τα παιδιά της.  Χάρη στο μικρό κλήρο, οι ευθύνες για την ανάπτυξη μοιράστηκαν σε πολλές οικογένειες, το ίδιο και τα οφέλη. Μέχρι εκεί λοιπόν ήταν μια ιστορία επιτυχίας.
Όπως κάθε επιτυχημένη ανταγωνιστική δραστηριότητα, έφτασε σ' ένα όριο, και για να συνεχίσει μ' επιτυχία πρέπει ν' αλλάξει σε μερικά πράγματα. Ο ρόλος της δημόσιας πολιτικής σ' αυτές τις περιπτώσεις είναι, πρώτο, να μη φέρει εμπόδια στις αλλαγές και, δεύτερο, να βελτιώσει τις υποδομές που θα ενισχύσουν την παραγωγικότητα του κλάδου.

Είναι ο επίλογος ενός κεφαλαίου που αναπτύσσει την ιστορία και το παράδειγμα της (οικογενειακής κλίμακας) παραγωγής, τεχνογνωσίας, συσκευασίας και εξαγωγής του μοναδικής ποιότητας σταφυλιού Tomson στην Κορινθία. Όπως και άλλα κεφάλαια (π.χ. για τη ναυτιλία ή τον τουρισμό), στέκεται ως αυτοτελές δοκίμιο-μονογραφία, αλλά εντάσσεται και στο όλο θέμα του βιβλίου.

16. Ένα μεγάλο ζητούμενο είναι η επιμήκυνση της τουριστικής σεζόν, για να μη μένουν άδεια τα ξενοδοχεία. Μια φθινοπωρινή εμπειρία στην Ελλάδα, για να είναι ελκυστική, πρέπει να περικλείει αναλογικά πολύ περισσότερες υπηρεσίες και παραγόμενα προϊόντα από ό,τι μια καλοκαιρινή. Αν αυτές δεν μπορούν να προσφερθούν μέσα στο κλειστό περιβάλλον ενός ξενοδοχείου, τότε θα πρέπει να συνεργαστούν ανεξάρτητοι ξεναγοί, εκπαιδευτές, καλλιτέχνες, βιοτέχνες, εστιάτορες και άλλοι επαγγελματίες για να παράσχουν την ίδια εβδομάδα ένα σύνολο δραστηριοτήτων που θα είναι το νέο "κοινό αγαθό" της περιοχής... Στο νέο μοντέλο δεν υπάρχει κάποια εξωγενής "παραλία". Θα πρέπει να δημιουργηθεί από την αρχή ένα πλέγμα εμπειριών, με πρόγραμμα και συνεργασία. Το πρόγραμμα και η συνεργασία λείπουν όμως από το ελληνικό θεσμικό οπλοστάσιο.

Το κεφάλαιο για τον τουρισμό εξηγεί ότι ο παραδοσιακός ελληνικός τουρισμός στηρίχτηκε σε ένα έτοιμο από τη φύση (ή την ιστορία) προϊόν. ('Παραλία", "Ακρόπολη"). Ήταν κατά κάποιο τρόπο μια ¨πρόσοδος". (βλέπε και 8). Αφού αναλύει τις διάφορες περιπτώσεις και προβλήματα από τη χρήση του "κοινού αγρού" (του τοπίου) από μεγάλες ή μικρές επιχειρήσεις, με τη βοήθεια ή μη του δήμου ή του κράτους, έρχεται στο μέλλον: ο τουρισμός που θέλουμε να αναπτύξουμε από εδώ και εμπρός, αν δεν είναι το λεγόμενο all inclusive (που στην Ελλάδα δεν μπορεί να αναπτυχθεί πολύ για πολλούς λόγους), θα πρέπει να φτιάξει, με τη συνεργασία πολλών μικροεπιχειρηματιών, το "προϊόν". Δεν έχει έτοιμη "παραλία". Είναι δηλαδή ένα είδος "παραγωγής", και όχι απλώς ο τουρισμός ως πρόσοδος, όπως τον έχουμε συνηθίσει επί δεκαετίες.

17. Το Σύνταγμα ορίζει: "Οι γεωργικοί και αστικοί συνεταιρισμοί κάθε είδους αυτοδιοικούνται σύμφωνα με τους όρους του νόμου και του καταστατικού τους και εποπτεύονται από το κράτος, που είναι υποχρεωμένο να μεριμνά για την ανάπτυξή τους" (Άρθρο 12, 4). Ενώ δεν ορίζει, λόγου χάρη, ότι "εποπτεύονται από το κράτος" οι ιδιωτικές επιχειρήσεις ή τα μη κερδοσκοπικά σωματεία, ούτε ότι "μεριμνά για την ανάπτυξή τους". Είναι η μόνη μορφή συνεργασίας ιδιωτών που έχει αυτή τη συνταγματική μεταχείριση.

Ο συνεταιρισμός στην Ελλάδα ήταν μια παροχή του κράτους, που τα μέλη φρόντιζαν να την απομυζούν όσο μπορούν, όχι μια ομαδική περιουσία. Σ' αυτό προσθέτουμε την παραδοσιακή έλλειψη συνεργασίας και αμοιβαίας εμπιστοσύνης. Γενικά η αποτυχία των συνεταιρισμών είναι ο συνδυασμός πολιτισμικής δυσπιστίας και παρεμβατικού κράτους.

18. Για τις συντάξεις και τα επιδόματα, η κύρια αντίσταση σε ένα δικαιότερο σύστημα ήταν από τις ισχυρές επαγγελματικές συντεχνίες, δηλαδή από μεγάλα τμήματα της μεσαίας τάξης. Άρα, σε πρώτη ανάγνωση, υπήρχε ζήτημα πολιτικού κόστους για τις κυβερνήσεις, και γι αυτό δεν προχωρούσαν σε αλλαγές. 
Αλλά η εκλογική αριθμητική θα μπορούσε να είναι υπέρ μιας μεταρρύθμισης αν οι πολλοί ασφαλισμένοι του ΙΚΑ, και οι αδύναμοι ανασφάλιστοι, καταλάβαιναν την αδικία και τη σπατάλη που επικρατούσε εις βάρος τους. Ο λόγος που δεν το έβλεπαν σχετιζόταν και αυτό με τα εργαλεία της διοίκησης, ή μάλλον με την ανεπάρκειά τους. Πουθενά δεν υπήρχαν συστηματικά στοιχεία που να επιτρέπουν εύκολες συγκρίσεις. Διαφορετικοί πόροι, δήθεν αυτοχρηματοδότηση των ευγενών ταμείων με κρυφά χαράτσια, εξαιρέσεις, πλασματικά χρόνια, χωριστές συμβάσεις με γιατρούς και κλινικές, και καμιά δημόσια λογοδοσία.

Είναι ένα μικρό απόσπασμα από ένα μεγάλο κεφάλαιο του οποίου το θέμα δεν είναι οι συντάξεις αλλά η κρατική διοίκηση - η φαυλότητα και η ανεπάρκειά της, Ο συγγραφέας δεν θεωρεί τις ελλείψεις της απλώς τεχνικές (παρόλο που επισημαίνει τρία πεδία κακής τεχνικής, την πληροφορία, τις μετρήσεις και τα όρια δαπανών), αλλά τις θεωρεί κοινωνικές πρακτικές εκμετάλλευσης. Το σύστημα της διοίκησης έχει, κατά την άποψή του, τα χαρακτηριστικά ενός "τρόπου παραγωγής" με τη μαρξιστική έννοια. Τρέφεται από τον ευρύτερο τρόπο παραγωγής, τον καπιταλισμό, και αποσπά από αυτόν πολύ περισσότερα από όσα προσφέρει, δηλαδή παρασιτεί πάνω σε αυτόν.
Εκτός από τους πόρους που απομυζά η κακή διοίκηση κάνει και άλλη μεγάλη ζημιά: καταργεί την οποιαδήποτε δυνατότητα για πολιτική ρύθμιση πάνω στην ιδιωτική πρωτοβουλία και αφήνει να επικρατήσουν οι πιο άναρχες και αναποτελεσματικές εκφάνσεις της. Η δημόσια διοίκηση, έτσι όπως είναι, είναι ο καλύτερος σύμμαχος του επιχειρηματία της αρπαχτής.
Η ελπίδα για αλλαγή έρχεται από την Τεχνολογία της Πληροφορίας. (Που απειλεί αυτό τον τρόπο διοίκησης). Όμως οι τεχνολογικές επαναστάσεις χρειάζονται πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις που να τις προωθούν.

19. Η δυνατότητα της εφορίας, σε όλες τις χώρες, να φορολογήσει εισοδήματα διαφέρει ανάλογα με την πηγή του εισοδήματος. Τα πιο δύσκολα να φορολογηθούν είναι των αυτοαπασχολούμενων, και, για διαφορετικούς λόγους, των επιχειρήσεων με πολλές διεθνείς συναλλαγές. Τα πιο εύκολα είναι των μισθωτών σε μεγάλες εταιρίες με σταθερή παραγωγική βάση και μεγάλη προστιθέμενη αξία σε μια χώρα.

Η διαφορά στο μέσο όρο του φόρου που εισπράττεται στην Ελλάδα από το μέσο όρο της Ευρώπης, δηλ. η μεγάλη φοροδιαφυγή, κατά το συγγραφέα μπορεί να εξηγείται απλώς από το μεγάλο ποσοστό αυτοαπασχολούμενων. (Οι οποίοι διαφεύγουν σε σημαντικό ποσοστό παντού, ακόμα και στις ΗΠΑ, με το πολύ καλό φορολογικό σύστημα). Σ' αυτούς προσθέτουμε και τη ναυτιλία, με εισοδήματα που νόμιμα απαλλάσσονται από το φόρο.
Άσχετα από το παραπάνω, για να πληρώνονται οι φόροι, μια επιχείρηση θα πρέπει να έχει δεσμούς με τη χώρα και να μη θέλει να φύγει. Σε αντίθεση με τη γνωστή θεωρία, το κεφάλαιο έχει (ή πρέπει να έχει) "πατρίδα". Αυτό που μας λείπει είναι επιχειρήσεις που θα επιλέξουν να πληρώσουν τους φόρους τους αντί να κλείσουν ή να φύγουν. Οι ευρωπαϊκές χώρες δεν έχουν μόνο καλούς μηχανισμούς ελέγχου, έχουν πολύ μεγαλύτερες και παραγωγικότερες επιχειρήσεις με βαθιές ρίζες στη χώρα τους. Τις κρατούν οι σταθεροί δεσμοί, εργασιακή ειρήνη, εξειδικευμένοι εργαζόμενοι, συνέργειες με την τοπική οικονομία. Η λογική λέει πρώτα παραγωγή και μετά φόροι. Ιστορικά, το σοσιαλδημοκρατικό κοινωνικό κράτος συνυπάρχει με μεγάλες, οργανωμένες, εξαγωγικές επιχειρήσεις, με βαθιά τεχνογνωσία και ένταση κεφαλαίου.

Τα τελευταία χρόνια ωστόσο παρατηρείται και με αυτές μια τάση φυγής προς άλλες χώρες για ευνοϊκότερη φορολογία και γι αυτό έχει αναπτυχθεί ένα κίνημα, το κίνημα για φορολογική δικαιοσύνη (Κατά το οποίο το εισόδημα πρέπει να φορολογείται εκεί όπου παράγεται η πραγματική αξία των συναλλαγών), το οποίο όμως αν πετύχει ελάχιστα θα αφορά την Ελλάδα.

20. Οι κοινωνίες πάντα στηρίζονται σε μια ευρεία συναίνεση των ελίτ, δηλαδή σε ορισμένες σταθερές που τις αποδέχονται χωρίς συζήτηση όλοι όσοι έχουν δημόσιο λόγο και δράση - αλλιώς καταρρέουν.

Η βασική διαφορά στο παραπάνω για την Ελλάδα είναι ότι, ενώ κι εδώ το πολιτικό προσωπικό συναινούσε σε πολλά πράγματα, η σιωπηρή, πραγματική συναίνεση ήταν σε διάσταση από την επίσημη νομοθεσία και τις διακηρυγμένες αξίες των πολιτικών κομμάτων. Π.χ. υπήρχε (σιωπηρή) συναίνεση για ευγενή ταμεία, με διαφορετικούς όρους συνταξιοδότησης, για τις υπερσυνταγογραφήσεις, το φακελάκι, κλπ.  Η  συναίνεση αυτή ήταν ευρύτατη, από την ακροδεξιά ως το ΚΚΕ, διαχρονική και πέρα από διακηρυγμένες ιδεολογίες.

21. Σ' ένα γνωστό βιβλίο με υπότιτλο "Γιατί ο καπιταλισμός θριαμβεύει στη δύση και αποτυχαίνει παντού αλλού", ο Hernando De Soto θεωρεί συστατικό της επιτυχίας της Δύσης τους νόμους, που αναπτύχθηκαν με βάση το κοινωνικό συμβόλαιο που προϋπήρχε στις κοινότητες.... Στον τρίτο Κόσμο, τα νομικά συστήματα... έρχονται εισαγόμενα από τη δύση, από τις δυτικότροπες ελίτ που δεν γνωρίζουν ή δεν αναγνωρίζουν τι ισχύει στη βάση της κοινωνίας και θέλουν να επιβάλουν νόρμες από τα πάνω.

Ο συγγραφέας φέρνει αυτό το παράδειγμα για να πει ότι στην Ελλάδα δεν έχουμε τόσο μεγάλο πρόβλημα ως προς αυτό όπως σε χώρες όπου π.χ. δεν αναγνωρίζονται νομικά ούτε τα παραδοσιακά ιδιοκτησιακά δικαιώματα, έχουμε όμως παρόμοιες καταστάσεις, όπου οι οικογένειες επιλέγουν στρατηγικές ζωής και επενδύουν, και το κράτος αντί να τις αξιοποιήσει ή τις εμποδίζει ή στην καλύτερη τις απαξιώνει. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα φροντιστήρια ξένων γλωσσών,στα οποία η οικογένεια επενδύει πολύ. Σε μια χώρα όπου το κράτος διαμορφώνει τη δημόσια πολιτική με βάση τις κοινωνικές πρακτικές, αυτή την κατάσταση ή θα την ακύρωνε ή θα την αξιοποιούσε. Στη σοσιαλδημοκρατική περίπτωση θα βελτίωνε ριζικά τη διδασκαλία ξένων γλωσσών στο σχολείο, για να μη χρειάζονται τα φροντιστήρια. Στη φιλελεύθερη περίπτωση θα αξιοποιούσε την επένδυση των οικογενειών καταργώντας τη διδασκαλία ξένων γλωσσών στο δημόσιο σχολείο και δίνοντας κουπόνια στις πιο φτωχές οικογένειες για να στείλουν τα παιδιά τους στα φροντιστήρια. Το ελληνικό κράτος δεν έκανε τίποτα, απλώς προτίμησε μια αμήχανη συμβίωση. Υπάρχουν πολλά τέτοια παραδείγματα - όπου οι κρατικοί θεσμοί δεν ακολουθούν τις συνήθειες και τις επιλογές της κοινωνίας.

22. Το εμπορικό ισοζύγιο της Ελλάδας είναι η διαφορά ανάμεσα στην αξία των αγαθών και υπηρεσιών που πουλάνε οι κάτοικοι της χώρας σε ξένους και στην αξία των αγαθών και υπηρεσιών που αγοράζουν οι κάτοικοι από ξένους - δηλ. οι εξαγωγές μείον οι εισαγωγές...
Το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών είναι μια λίγο ευρύτερη έννοια. Περιλαμβάνει, εκτός από εισαγωγές  και εξαγωγές, την αξία των μεταβιβάσεων και των εισοδημάτων. (Εισροές μείον εκροές, και στις δύο κατηγορίες). Μεταβιβάσεις σ' εμάς είναι κυρίως οι ενισχύσεις εισοδημάτων από τα ευρωπαϊκά ταμεία. Εισοδήματα είναι κυρίως μερίσματα και τόκοι από διεθνείς επενδύσεις και διεθνή δάνεια...
Όταν μια χώρα έχει αρνητικό ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, (ΙΤΣ) αυτό σημαίνει ότι ένα μέρος των δαπανών που κάνουν οι κάτοικοί της χρηματοδοτείται από ξένους, είτε με δάνεια είτε με άλλους τρόπους. Εξ ορισμού, το έλλειμμα στο ΙΤΣ εξισορροπείται από το ισοζύγιο κεφαλαίων, δηλαδή μια ισόποση καθαρή εισροή χρηματοδότησης, που μπορεί να έχει διάφορες μορφές.

Οι μορφές αυτές λοιπόν (της εισροής ξένων κεφαλαίων) μπορεί να είναι:
α) Δάνειο (με υποχρέωσή μας για αποπληρωμή με τόκο).
β) Επιχορήγηση (πχ ΕΣΠΑ) που δεν απαιτεί αποπληρωμή.
γ) Αγορά μετοχών ελληνικής εταιρίας από ξένους. (Η ελληνικά εταιρία πρέπει να αποδίδει τα αντίστοιχα κέρδη στους μετόχους αυτούς).
δ) Άμεση ξένη επένδυση (από ολόκληρο εργοστάσιο έως απλή αγορά σπιτιού), χωρίς καμιά μελλοντική υποχρέωση από μέρους όσων ντόπιων εισέπραξαν, δουλεύοντας πχ για να χτιστεί το σπίτι.

Ο συγγραφέας συνεχίζει εξηγώντας τι είναι η εγχώρια Κατανάλωση, Δαπάνη και Αποταμίευση, ότι υπάρχει διάκριση εθνικών λογαριασμών σε ιδιωτικούς και κρατικούς και ότι ένα δημοσιονομικό πλεόνασμα ή έλλειμμα (δηλ. ο ισολογισμός του κράτους) δεν έχει υποχρεωτικά σχέση με διεθνείς συναλλαγές. (Διεθνή δανεισμό κ.λπ). Δηλ. μπορεί το κράτος να έχει έλλειμμα (να ξοδεύει περισσότερα από όσα εισπράττει), αλλά να τα καλύπτει με δανεισμό από τα εγχώρια νοικοκυριά και επιχειρήσεις. Πχ η Ιαπωνία έφτασε να έχει δημόσιο χρέος ίσο με το 220% του ΑΕΠ αλλά στο εξωτερικό ισοζύγιο είχε πλεόνασμα, δηλαδή δεν δανειζόταν από ξένους. (Δανειζόταν από το εσωτερικό, από τις Ιαπωνικές επιχειρήσεις).

Η Ελλάδα στα χρόνια πριν την κρίση ήταν με διαφορά η πιο προβληματική οικονομία της ΕΕ:
α) Έλλειμμα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών από το 1982 και στο εμπορικό ισοζύγιο από το 1962!
β) Επί 15 χρόνια πολύ υψηλή κατανάλωση ως ποσοστό του ΑΕΠ.
γ) Επί 30 χρόνια σχεδόν, δημοσιονομικό έλλειμμα.
δ) Το υψηλότερο δημόσιο χρέος στην ΕΕ (μαζί με Ιταλία και Βέλγιο, αλλά αυτές δεν είχαν την εξάρτηση από εξωτερικό δανεισμό).
Ο συνδυασμός των 4 υπήρξε μοιραίος με τη διαταραχή που ξεκίνησε το 2008 από τη χρεοκοπία της Lehman Brothers.

23. Κατανάλωση του κράτους σημαίνει σε γενικές γραμμές το κόστος λειτουργίας των δημοσίων υπηρεσιών... Περιλαμβάνει κυρίως μισθούς δημοσίων υπαλλήλων, αλλά και αναλώσιμα υλικά που αγοράζει από ιδιώτες... Η πρακτική στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης λέει πως η δημόσια κατανάλωση πρέπει να καλύπτεται ολόκληρη από τους φόρους. Τα δάνεια τους κράτους, αν υπάρχουν, πρέπει να είναι για χρηματοδότηση επενδύσεων... Ο κανόνας αυτός δεν είναι νεοφιλελεύθερος, είναι η κεϋνσιανή ορθοδοξία και η πρακτική της σοσιαλδημοκρατίας. Η επιλογή να έχουμε κράτος μόνιμα ελλειμματικό στην κατανάλωση ήταν καθαρά ελληνική.

Στις άλλες χώρες τα ελλείμματα ήταν κυρίως στον ιδιωτικό τομέα. (Τα εξωτερικά δάνεια κατευθύνονταν σε ιδιωτικές επενδύσεις). Εδώ κατευθύνονταν σε δημόσιες δαπάνες. Κάτι άλλο που ίσως συνέβη είναι ότι το ελληνικό κράτος λειτούργησε ως μηχανισμός αναπλήρωσης των αγορών, επειδή στην Ελλάδα δεν μπορούσαν να λειτουργήσουν εύκολα οι διεθνείς ροές κεφαλαίων προς τον ιδιωτικό τομέα.

Το πρόβλημα όμως δεν ήταν μόνο οι Έλληνες πολιτικοί: σε όλο τον κόσμο, ένα μεγάλο μέρος των ορθόδοξων οικονομολόγων πίστευε ότι τα ελλείμματα και τα πλεονάσματα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών δεν έχουν σημασία, και ότι, τουλάχιστον στον ιδιωτικό τομέα (όπου δεν υπάρχουν πολιτικές αποφάσεις που να δημιουργούν παραπάνω ελλείμματα) οι αγορές στο σύνολο θα εξισορροπούσαν τα πράγματα. Στις συνθήκες του Μάαστριχτ υπήρχαν όροι για το δημοσιονομικό έλλειμμα αλλά όχι για το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών. Ουσιαστικά, η θεώρηση καταργούσε την έννοια της "εθνικής οικονομίας".  Αυτό αποδείχτηκε λάθος, γιατί μόλις εκδηλώνεται κρίση φερεγγυότητας κάποιας κυβέρνησης, οι ξένοι πιστωτές παύουν τη χρηματοδότηση για όλους τους παίκτες της οικονομίας, κράτος, τράπεζες κι επιχειρήσεις. Η εθνική οικονομία αποδείχτηκε μια πολύ πραγματική οντότητα.

24. Οι μηχανισμοί της οικονομίας λειτουργούν υπόγεια και δημιουργούν κοινά συμφέροντα και κοινούς κινδύνους για ανθρώπους πολύ διαφορετικούς μεταξύ τους. Αυτό έχει συμβεί στην Ελλάδα με όσους βρέθηκαν στην ίδια πλευρά της διαχωριστικής γραμμής ανάμεσα σε εμπορεύσιμες και μη εμπορεύσιμες δραστηριότητες. Από τη μια πλευρά μια εργαζόμενη σε φαρμακοβιομηχανία, ένας τυροκόμος, μια ταβερνιάρισσα σε νησί, ένας εργοδηγός στους λευκόλιθους, ένας αμπελοπαραγωγός στην Κορινθία, ένας εφοπλιστής με γραφείο στον Πειραιά και ένας ταξιτζής στη Ρόδο, κι από την άλλη μια φαρμακοποιός, ένας δικηγόρος, μια ταμίας τράπεζας, ένας τεχνικός ΔΕΗ, μια λιανέμπορος ρούχων, ένας εργολάβος πολυκατοικιών, ένας βαμβακοπαραγωγός (κάτοχος "δικαιωμάτων") στην Καρδίτσα κι ένας ταξιτζής στην Αθήνα.

Στο κεφάλαιο αυτό ο συγγραφέας εξηγεί τον όρο του τίτλου: "Το αόρατο ρήγμα", μια βασική διάκριση που ενώ τη ζούμε και έχει συνέπειες, συχνά δεν τη συνειδητοποιούμε: είναι το ρήγμα ανάμεσα στους κλάδους που επηρεάζονται άμεσα από το διεθνή ανταγωνισμό, ανήκουν δηλαδή στους "διεθνώς εμπορεύσιμους" (tradables) κλάδους, και σε αυτούς που δεν ανταγωνίζονται ούτε με ξένους παρόχους ούτε σε ξένες αγορές. (Μη εμπορεύσιμοι κλάδοι, non-tradables). Στους δύο αυτούς τομείς ισχύουν διαφορετικές νοοτροπίες ως προς το πώς αντιλαμβάνονται το οικονομικό περιβάλλον. Επίσης η διάκριση δεν είναι πάντα ξεκάθαρη ούτε στατική. Μερικοί κλάδοι είναι εν μέρει εμπορεύσιμοι, και τα όρια αλλάζουν με την τεχνολογία και την παγκοσμιοποίηση.

Επί 30 χρόνια τουλάχιστον η μία ομάδα (η εμπορεύσιμη) συρρικνωνόταν και η άλλη διογκωνόταν. Επιπλέον οι αμοιβές εργασίας αυξάνονταν στους μη εμπορεύσιμους κλάδους, με αποτέλεσμα αυτοί να καταναλώνουν τα εισαγόμενα προϊόντα, ενώ δεν υπήρχαν αρκετά δικά μας εμπορεύσιμα επαγγέλματα, και άρα εξαγωγές.
Η αλήθεια είναι ότι σε όλες τις ανεπτυγμένες χώρες ο μη εμπορεύσιμος τομέας είναι μεγαλύτερος από τον εμπορεύσιμο, αλλά τα κράτη φροντίζουν να υπάρχει αρκετός εμπορεύσιμος ώστε να τροφοδοτεί την οικονομία με προϊόντα και φόρους. Όταν ξεφεύγει η κατάσταση λαμβάνονται διάφορα μέτρα, που στοχεύουν στο να περιοριστεί η κατανάλωση και να βελτιωθεί το ισοζύγιο. Έτσι αντιμετώπισαν την κρίση στη Σουηδία το 1993 και στη Γερμανία το 2003, πριν φτάσουν σε καταστάσεις μαζικής ανεργίας. Και στις δύο περιπτώσεις όλες οι ηγεσίες (πολιτικές, οικονομικές και συνδικαλιστικές) συντάχθηκαν με το σχέδιο ανασυγκρότησης -παρά τις λεκτικές διαφωνίες. Στην Ελλάδα αντίθετα το κράτος αντιμετώπισε την ανεργία με προσλήψεις στο δημόσιο (μη εμπορεύσιμο) και εφάρμοσε πολιτικές που οδηγούσαν τους εμπορεύσιμους κλάδους στον αφανισμό.

Μια περαιτέρω διάκριση είναι ότι σ' αυτές τις δύο κατηγορίες υπάρχουν μεγάλοι και μικροί. 

Οι μεγάλοι μη εμπορεύσιμοι είναι οι δημόσιες υπηρεσίες, οι Τράπεζες, η τηλεφωνία, τα δίκτυα και οι μεγάλοι προμηθευτές. Αυτοί έχουν ελάχιστες ανταγωνιστικές πιέσεις, ενώ απολαμβάνουν προστασία απασχόλησης και συχνά προσοδοθηρία και αδράνεια. Η κρίση τούς ανάγκασε μόνο σε πιο σφιχτά όρια δαπανών, αλλά σε καμιά ποιοτική βελτίωση. (Δεν υπάρχει ανταγωνισμός)

Οι μικροί μη εμπορεύσιμοι ελεύθεροι επαγγελματίες, γιατροί, δικηγόροι, εκπαιδευτικοί,αλλά και ηλεκτρολόγοι κ.λπ. έχουν έναν ιδιότυπο ανταγωνισμό: το ¨κανονικό" περιθώριο κέρδους τους διαμορφώνεται στο σημείο όπου ο μέσος παίκτης μπορεί να επιβιώσει. Έτσι, όσο μειώνεται ο όγκος των πωλήσεών τους, τόσο αυξάνεται η τιμή κάθε μονάδας  (Eίτε άρρητα είτε με παρέμβαση του κράτους). Πολλές δραστηριότητες έφτασαν στα όρια της φούσκας. Επόμενο με την κρίση πολλά μαγαζιά να κλείσουν καθώς έπεσε κατακόρυφα η ζήτηση.

Οι μεγάλοι εμπορεύσιμοι είναι πολύ μικρό ποσοστό: ο παραγωγικός καπιταλιστικός τομέας είναι εξαιρετικά μικρός. Υπάρχει ισχυρή θεσμική και ιδεολογική αντίσταση απέναντι στις μεγάλες επιχειρήσεις. Εξαίρεση η ναυτιλία, που ευημερεί επειδή έχει γλιτώσει από μεγάλο μέρος του γενικότερου θεσμικού πλαισίου.

Οι μικροί εμπορεύσιμοι,αγρότες, βιοτεχνίες, τουρισμός, έχουν μικρή θεσμική προστασία με εξαίρεση ένα μέρος των αγροτών. Είναι επιχειρηματικά επαγγέλματα, που επηρεάζονται άμεσα από την παγκοσμιοποίηση, πρέπει να αντιδρούν στις τεχνολογικές αλλαγές και τον ανταγωνισμό. Ένας παράγοντας επιβίωσής τους είναι η μη συμμόρφωση με τους νόμους. Αλλά για να το κάνουν αυτό πρέπει να παραμένουν μ ι κ ρ ο ί. Ακόμα και η μετάβαση από την αυτοαπασχόληση στην εργοδοσία ενέχει κινδύνους.

25. Αν θέλουμε να αποκτήσουμε τα οφέλη του να είμαστε μια επαρχία της ομοσπονδιακής Ευρώπης, θα πρέπει να δεχτούμε όσα το πολιτικό σύστημα, και ιδίως οι αντιμνημονιακοί, πολέμησαν με πάθος: τη  λεπτομερειακή εποπτεία από ευρωπαϊκά όργανα στις δημόσιες δαπάνες και στους κανόνες κατανομής τους.
Για το μέσο Έλληνα πολίτη, και ιδίως για τον πιο αδύναμο, μια ομοσπονδιακή Ευρώπη αλληλεγγύης μπορεί να ήταν καλύτερη από το είδος της εθνικής οικονομικής πολιτικής που είχαμε στη μεταπολίτευση, έστω κι αν αυτό θα σήμαινε πως οι θεσμοί έξω από τη χώρα θα λάμβαναν ακόμα πιο πολλές αποφάσεις που μας αφορούν.

Εδώ να διευκρινίσουμε πως ο συγγραφέας δεν υποστηρίζει οπωσδήποτε την ευρωπαϊκή ενοποίηση, απλώς την αναπτύσσει ως μια μόνο πιθανή εναλλακτική, που μάλιστα τη θεωρεί μακρινή και αμφίβολη.

26. Οι ενεργοί περιορισμοί για την Ελλάδα σήμερα είναι πέντε ειδών:

α) Η κατάρρευση της εσωτερικής ζήτησης: 
...Ένα πακέτο δημοσίων δαπανών που ενισχύει τη ζήτηση αλλά όχι και την εξαγωγική ικανότητα της οικονομίας δεν θα πείσει, γιατί προσκρούει στο επόμενο πρόβλημα.

β) Η περιορισμένη δυνατότητα για εξαγωγές (και για υποκατάσταση εισαγωγών).
...Είναι λοιπόν προτιμότερο ένα είδος βοήθειας για επενδύσεις που θα αυξήσουν τις εξαγωγές και θα υποκαταστήσουν εισαγωγές... 

γ) Η ασφυξία στη χρηματοδότηση των επιχειρήσεων.
Αν δεν υπάρξει κάποια μεγάλη διεθνής πρωτοβουλία, η χρηματοδότηση από τις Τράπεζες θα εξακολουθήσει να είναι εξαιρετικά σφιχτή στο ορατό μέλλον. Μια περίπτωση θα ήταν να εξαγοραστεί μια μεγάλη εγχώρια τράπεζα από κάποια πολύ μεγάλη ευρωπαϊκή, που θα θελήσει να επεκταθεί δυναμικά στην ελληνική αγορά. Η άλλη περίπτωση θα ήταν ένα πρόγραμμα βοήθειας στοχευμένο ειδικά στη χρηματοδότηση παραγωγικών επιχειρήσεων, δηλαδή ένα "σχέδιο Μάρσαλ" με προσανατολισμό την εξωστρέφεια.

δ) Το μεγάλο βάρος του δημόσιου χρέους:
Το δημόσιο χρέος είναι περιορισμός για την ανάπτυξη με δύο τρόπους: πρώτον η αποπληρωμή του αφαιρεί πόρους που θα μπορούσαν να πάνε στις επιχειρήσεις, στα νοικοκυριά ή στις κοινωνικές υπηρεσίες, και δεύτερον ενισχύει την αβεβαιότητα για την ελληνική οικονομία: μήπως υπάρξει κάποια άτακτη χρεοκοπία τα επόμενα χρόνια;
Θα είναι πολύ καλό να μειωθεί, αν αυτό μπορεί να γίνει χωρίς "μάχες", απειλές και αστάθεια. Αλλά το μέγεθος του χρέους έχει πάρει μεγάλη συμβολική πολιτική αξία, κι αυτό είναι επικίνδυνο.

ε) Η αβεβαιότητα για τους θεσμούς.
Αβεβαιότητα για μερικά πολύ βασικά: 
-Θα παραμείνουμε στην ευροζώνη; 
-Πώς θα είναι οι φόροι σε 2 ή  5 χρόνια; 
-Θα ισχύσουν οι συμβάσεις τους κράτους με τους επενδυτές των αποκρατικοποιήσεων; 
-Μέχρι πού θα φτάσει η πρακτική να αποδίδονται ποινικές και αστικές ευθύνες σε πρόσωπα όχι επειδή ενήργησαν με δόλο ή βαριά αμέλεια αλλά επειδή η επιχείρηση που διοικούν δεν μπορεί να αποπληρώσει τα χρέη της;

27. Σε συζητήσεις ακούγονται κάποιες απόψεις με το ακόλουθο σκεπτικό: "Γιατί χρειαζόμαστε ανταγωνιστικές επιχειρήσεις σε διεθνώς εμπορεύσιμους κλάδους; Δεν μπορούμε να βολευτούμε με σχετικά λίγα βιομηχανικά αγαθά, και να αναπτυχθούμε παρέχοντας υπηρεσίες μεταξύ μας, εκπαίδευση, περίθαλψη, ψυχαγωγία, φροντίδα;"
Όχι δεν μπορούμε, για τον εξής λόγο: κατά κανόνα, η καινοτομία είναι περισσότερη και η παραγωγικότητα αυξάνεται ταχύτερα στους κλάδους που είναι εκτεθειμένοι στο διεθνή ανταγωνισμό...τα καταναλωτικά μας πρότυπα θα αποκλίνουν όλο και περισσότερο από του ανεπτυγμένου κόσμου και θα είμαστε όλο και περισσότερο σαν την Ανατολική Γερμανία, τον φτωχό συγγενή της Δυτικής στην μεταπολεμική περίοδο. Θα χρειάζεται το Τείχος του Βερολίνου για να κρατήσει τους νέους στην ωραία πατρίδα.

(Στο σημείο των αποσιωπητικών το επιχείρημα αναπτύσσεται εκτενώς)

28. ...Από τη στιγμή που για διάφορους λόγους παύουν να έρχονται ξένα κεφάλαια (είτε ως δάνεια είτε ως επενδύσεις), το έλλειμμα στο εξωτερικό ισοζύγιο θα κλείσει...
Οι εναλλακτικοί τρόποι για να κλείσει είναι οι εξής τέσσερις: η μαζική φτώχεια, η έξοδος από το ευρώ και η υποτίμηση του νέου νομίσματος, η μεγάλη αύξηση της παραγωγικότητας, και τέλος η λεγόμενη ¨εσωτερική υποτίμηση". Ο μικρός αυτός κατάλογος είναι κοινός τόπος μεταξύ των οικονομολόγων, είτε είναι φιλελεύθεροι είτε είναι σοσιαλιστές.

Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι η φτώχεια, η υποτίμηση, ακόμα και η έξοδος από το ευρό δεν μπορούν να αποδώσουν τα αναμενόμενα αν δεν υπάρχουν ήδη έτοιμες επιχειρήσεις για να ωφεληθούν από αυτά. Άρα το πιο σημαντικό για τη δική μας ανάπτυξη είναι οι επιχειρήσεις και η παραγωγικότητα. Για να πάμε "στη δραχμή" χρειαζόμαστε πρώτα θεσμούς φιλικούς προς τις επενδύσεις. Κάτι σαν Σουηδία του Νότου.
Η σειρά προτεραιότητας που προτείνει ο ίδιος για την αντιμετώπιση των προβλημάτων (βλέπε απόσπασμα 26) είναι: Εξαγωγές και υποκατάσταση εισαγωγών, θεσμική σταθερότητα, χρηματοδότηση με έμφαση στην εξωστρέφεια, εγχώρια ζήτηση και διαγραφή χρέους.

29. Έξι απλές αλήθειες:

Α. Οι μεγάλες επιχειρήσεις χρειάζονται.
Είναι σοβαρό πρόβλημα το ότι έχουμε τόσο λίγες μεγάλες και μεσαίες μονάδες. Είναι πιο παραγωγικές, υιοθετούν τις νέες τεχνικές πιο εύκολα, μπαίνουν σε νέες αγορές πιο εύκολα. Το κατά κεφαλήν εθνικό εισόδημα θα ήταν αρκετά υψηλότερο αν το μέσο μέγεθος των επιχειρήσεών μας ήταν διπλάσιο, με την ίδια έστω κλαδική σύνθεση που έχουμε και τώρα.

Β. Η διαφοροποίηση χρειάζεται.
Η άποψη "να ενισχύσουμε τα συγκριτικά μας πλεονεκτήματα" είναι λάθος. Οι επιτυχημένες χώρες δεν εξειδικεύονται σε δυο-τρεις τομείς, αλλά απλώνονται συνεχώς σε νέους και μετασχηματίζουν τους παλιούς. Αν ανταγωνίζονται μόνο στα προϊόντα των φτωχών, θα μείνουν φτωχές...Η ανάπτυξη είναι μια διαδικασία διαφοροποίησης, όχι εξειδίκευσης.
Αυτό προϋποθέτει τους κατάλληλους θεσμούς και την κατάλληλη νοοτροπία της διοίκησης. Στη διαφοροποιημένη οικονομία οι επιχειρήσεις λειτουργούν με διαφοροποιημένους τρόπους. Άλλοτε με βαριές εγκαταστάσεις, άλλοτε με "εικονικά" γραφεία, άλλοτε με πολλές υπερωρίες, άλλοτε με μερική απασχόληση από το σπίτι. Αν το κράτος αποκλείσει την ποικιλομορφία, ουσιαστικά μπλοκάρει την ανάπτυξη.

Γ. Οι μικρές επιχειρήσεις είναι (και) το μέλλον.
Είναι απόλυτη ανάγκη η δημόσια πολιτική να επιτρέπει και να ενθαρρύνει τις μικρές μονάδες να λειτουργούν αναπτυξιακά. Αυτές πρέπει να σηκώσουν το βάρος για να αυξηθεί η παραγωγικότητα, κάνοντας μικρές βελτιώσεις ή σημαντικές καινοτομίες στον τρόπο που λειτουργούν.
Ποιος διαφωνεί με αυτό; Στην πράξη διαφωνεί το σύνολο της δημόσιας διοίκησης και σχεδόν όλοι οι πολιτικοί. Έχουν ποινικοποιήσει την επιχειρηματική αποτυχία, έτσι ώστε ο σοφός επιχειρηματίας να προτιμά τα πεπατημένα μοντέλα, αντί να κινδυνεύει με φυλάκιση και κατάσχεση του σπιτιού του αν δεν του βγει η νέα ιδέα. Έχουν δημιουργήσει ένα μηχανισμό επιδοτήσεων που χρειάζεται ένα χρόνο μελέτη για να καταλάβεις πού και πώς υπάγεσαι, και αν θέλεις να αλλάξεις κάτι στο δρόμο, πάλι από την αρχή. Έχουν κατακερματίσει τις άδειες λειτουργίας και τα ταμεία, ώστε κάθε νέα δραστηριότητα να είναι σαν να ξεκινάς επιχείρηση για πρώτη φορά... Ενώ θα ήταν πολύ καλύτερα αν η νομοθεσία απαιτούσε μόνο τα βασικά, σε όλες τις δραστηριότητες: να δηλώνουν το φορολογητέο εισόδημα, να πληρώνουν τις ασφαλιστικές εισφορές, να μη βλάπτουν το περιβάλλον και τη δημόσια υγεία.

Δ. Οι οικογενειακές στρατηγικές της μεταπολίτευσης είναι ανεκμετάλλευτος πλούτος.
Οι γραφειοκρατικές διαχωριστικές γραμμές δυσχεραίνουν τις πολυεργειακές οικογένειες να αξιοποιήσουν αποτελεσματικά τις δεξιότητες και την περιουσία τους.

Ε. Οι στοχευμένες παρεμβάσεις μπορούν να αποδώσουν, αν είναι απλές και με προφανές όφελος.

ΣΤ. Το κοινωνικό κράτος ενισχύει την ανάπτυξη μόνο αν καλύπτει ανθρώπους και όχι επαγγέλματα.
Αυτό το ξέρουν καλά στη Βόρεια Ευρώπη, σοσιαλδημοκράτες και κεντροδεξιοί. Στην εποχή μας οι δομές των κοινωνιών είναι ρευστές, οι σταδιοδρομίες απρόβλεπτες, και οι κοινωνικές δαπάνες πρέπει να προστατεύουν από το απρόβλεπτο. Επείγει να αναμορφωθεί το σύστημα παροχών (συντάξεις, υγεία, ανεργία), ώστε να μην κάνει διακρίσεις με βάση το επάγγελμα και την εργασιακή κατάσταση. Δηλαδή, κυρίως: να ενωθούν τα ταμεία συντάξεων, να ανοίξει το δημόσιο σύστημα υγείας σε όλους τους κατοίκους της χώρας και να ενισχυθούν οι πόροι για τους ανέργους...Το κράτος, μόνο αν απελευθερώσει τα πρόσωπα από το συντεχνιακό τους προσδιορισμό θα μπορέσει να τα στηρίξει σε όλες τις δοκιμασίες και τις περιπέτειες που θα βιώσουν προσπαθώντας να χτίσουν τις νέες δουλειές.

30. Στον κόσμο, οι τεχνολογικές εξελίξεις παρέχουν όλο και περισσότερες δυνατότητες σε μικρές επιχειρήσεις να βρίσκουν πελάτες παντού, χωρίς γεωγραφικούς περιορισμούς. Τα ισχυρά πλεονεκτήματα των πολυεθνικών εταιρειών και των μεγάλων εργοστασίων, που είναι το ακριβό μάρκετινγκ και το χαμηλό κόστος παραγωγής, παραμερίζονται, σε πολλούς κλάδους, από τον ευφυή σχεδιασμό, το διαδίκτυο, τους φτηνούς αυτοματισμούς. 
Η επένδυση σε πτυχία και εξοπλισμό που έγινε με στόχο την ασφαλή εγχώρια αγορά δεν υπάρχει κανένας λόγος να πάει χαμένη. 

16/2/15

Η ψυχολογία των μαζών


(Η ανάρτηση αυτή αντιστοιχεί ως προς την  έκτασή της σε 20-30 σελίδες τυπωμένου βιβλίου).

Το έργο αυτό του Gustave Le Bon εκδόθηκε το 1895, ένα τέταρτο του αιώνα πριν από το έργο του Freud  "Ψυχολογία των μαζών και ανάλυση του Εγώ". O ίδιος ο Freud αναφέρεται εκτεταμένα στον Λε Μπον και διερευνά τις θέσεις του, όπως λ.χ. την έννοια της υποβολής, βάσει της θεωρίας του για τη λίμπιντο.

Τα έντονα μαύρα γράμματα είναι υπογραμμίσεις δικές μου.
Τα χρωματιστά γράμματα είναι ατόφια αποσπάσματα του κειμένου.
Τα (ελάχιστα) πλάγια σε παρένθεση είναι δικές μου παρατηρήσεις.





Gustave le Bon
Ψυχολογία των μαζών 

Eισαγωγή-μετάφραση-σχόλια

Ι.Σ. Χριστοδούλου
Εκδ. Ζήτρος
Σελ. 206 (μαζί με τις σημειώσεις και τη βιβλιογραφία)



Στη σημερινή εποχή, εποχή μετάβασης και μεταμόρφωσης της ανθρώπινης σκέψης, κυρίαρχο ρόλο έχει η δύναμη των μαζών. Αυτές τις μάζες, για τις οποίες αρχίζουμε να λέμε τόσα πολλά, τις γνωρίζουμε λίγο.

ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ: Η ΨΥΧΗ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ

ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ.

Μέσα σε ορισμένες συνθήκες μια συσσώρευση ανθρώπων αποκτά καινούργιους χαρακτήρες (δηλ. χαρακτηριστικά), πολύ διαφορετικούς από αυτούς του κάθε ανθρώπου που τη συνθέτει. Η συνειδητή προσωπικότητα εξαφανίζεται, τα αισθήματα και οι ιδέες όλων των μονάδων είναι προσανατολισμένα στην ίδια κατεύθυνση. διαμορφώνεται μια συλλογική ψυχή. Μια οργανωμένη μάζα, ή μια μάζα ψυχολογική.
H τυχαία συνύπαρξη πολλών ατόμων δεν συνιστά μάζα, χρειάζεται η επίδραση ορισμένων κινήτρων.
Από την άλλη, ο προσανατολισμός των αισθημάτων και των σκέψεων στην ίδια κατεύθυνση δεν προϋποθέτει πάντα την ταυτόχρονη ύπαρξη πολλών ατόμων σε ένα μοναδικό τόπο. Χιλιάδες απομονωμένων ατόμων, σε μια δεδομένη στιγμή, μπορούν υπό την επίδραση κάποιων βίαιων συγκινήσεων, ενός μεγάλου εθνικού γεγονότος π.χ. ή κάποιου κινδύνου που τους ενώνει, να αποκτήσουν τους χαρακτήρες μιας ψυχολογικής μάζας.
Τέλος μισή ντουζίνα ανθρώπων κάτω από ορισμένες συνθήκες μπορούν να αποτελέσουν μαι ψυχολογική μάζα, τη στιγμή που εκατοντάδες τυχαία συγκεντρωμένων ατόμων δεν μπορούν.

Δεν μπορούμε να μελετήσουμε όλους τους σταθμούς διαμόρφωσης των μαζών, γι αυτό θα τις εξετάσουμε κυρίως στη φάση της πλήρους οργάνωσής τους.

Το εκπληκτικότερο στοιχείο μιας ψυχολογικής μάζας είναι ότι όποια και να είναι τα άτομα που τη συνθέτουν, και μόνο το γεγονός ότι έχουν μετατραπεί σε μάζα τα προικίζει με ένα είδος συλλογικής ψυχής. Αισθάνονται, σκέφτονται και πράττουν με τρόπο εντελώς διαφορετικό από ό,τι όταν είναι μεμονωμένα άτομα. Ορισμένες ιδέες μάλιστα δεν εμφανίζονται, ή δεν μεταμορφώνονται σε πράξεις, παρά μόνο στα άτομα που συνιστούν μάζα.
Οι αιτίες δεν είναι εύκολο να ανακαλυφθούν, αλλά ας θυμηθούμε ότι τα ασυνείδητα φαινόμενα παίζουν πρωταρχικό ρόλο στη λειτουργία του νου. Τα μέλη μιας μάζας μοιάζουν μεταξύ τους στα ασυνείδητα στοιχεία, αν και διαφέρουν στα συνειδητά. Οι ανόμοιοι ως προς την πνευματικότητά τους άνθρωποι έχουν  ένστικτα, πάθη, αισθήματα συχνά ταυτόσημα. Αυτές οι γενικές ιδιότητες συσσωρεύονται στις μάζες. 
Γι' αυτό οι μάζες δεν μπορούν να επιτελέσουν πράξεις που απαιτούν υψηλό πνεύμα. Οι μάζες συσσωρεύουν όχι το πνεύμα, αλλά τη μετριότητα.

Όμως δεν πρόκειται απλώς για τη συγχώνευση ενός μέσου όρου, αλλά για τη δημιουργία καινούργιων χαρακτήρων:
Πρώτον το άτομο ως μάζα αποκτά ένα αίσθημα ισχύος ακαταμάχητο. Επίσης η ανωνυμία εξαφανίζει το αίσθημα της υπευθυνότητας.
Ένα δεύτερο στοιχείο είναι μια ανερμήνευτη ακόμα μεταδοτικότητα, και μια ροπή στην υποβολή

Αν τους πάρουμε χωριστά, οι άνθρωποι της Εθνοσυνέλευσης ήταν αστοί με ειρηνικές συνήθειες. Συγκεντρωμένοι σε μάζα δεν δίστασαν, υπό την επιρροή κάποιων υποκινητών, να στείλουν στη λαιμητόμο τους πιο ξεκάθαρα αθώους.

ΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΗΘΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ.

1. Παρορμητισμός, αστάθεια και οξυθυμία.

Καθώς λειτουργεί κυρίως με το ασυνείδητο, η μάζα αντανακλά τις ακατάπαυστες μεταβολές των εξωτερικών ερεθισμών. Ανάλογα με αυτούς οι παρορμήσεις της μπορεί να είναι ευγενείς ή ωμές, αλλά θα είναι πάντα τόσο επιτακτικές που το ίδιο το ενδιαφέρον της επιβίωσης θα υποχωρεί μπροστά τους.

Οι μάζες είναι πολύ ασταθείς, καθώς ποικίλλουν οι ερεθισμοί που τις υποβάλλουν, και μπορούν να περάσουν από την πιο αιμοχαρή αγριότητα στη μεγαλοψυχία ή στον πιο απόλυτο ηρωισμό. 

Η μάζα δεν αναγνωρίζει εμπόδιο ανάμεσα στην επιθυμία και την πραγμάτωσή της.  Το απρόσμενο εμπόδιο θα συντριβεί με φρενίτιδα. Ο χαρακτήρας επίσης της φυλής (σημ: ο όρος χρησιμοποιείται με την σημερινή έννοια του όρου έθνος ) στην οποία ανήκει η μάζα παίζει μεγάλο ρόλο στο βαθμό της οξυθυμίας και της παρόρμησης. 

2. Ροπή στην υποβολή και ευπιστία των μαζών.

Η μάζα βρίσκεται συχνά σε μια κατάσταση προσδοκίας, ευνοϊκή για την υποβολή. Η πρώτη υποβολή που εκφράζεται επιβάλλεται αμέσως μεταδοτικά. Είτε πρόκειται να κάψει ένα ανάκτορο είτε να επιτελέσει ένα έργο αφοσίωσης, η μάζα δίνει τη συγκατάθεσή της με την ίδια ευκολία.

Επιδεικνύει υπερβολική ευπιστία, εμψυχωμένη από την ορμή των συναισθημάτων και όχι τη λογική. Γι αυτήν το αδύνατο δεν υπάρχει.
Μ' αυτό σχετίζεται και η δημιουργία και εμπέδωση των παραδόσεων και των πιο παράξενων διηγήσεων, που γεννιούνται από τις παραμορφώσεις των γεγονότων στη φαντασία των συναθροισμένων ατόμων. Γιατί η μάζα σκέφτεται με εικόνες, και η μία εικόνα ανακαλεί άλλες, δίχως λογικό δεσμό με την πρώτη. Η πρώτη παραμόρφωση που συμβαίνει, αποτελεί τον πυρήνα της μεταδοτικής υποβολής.

Προτού ο Άγιος Γεώργιος εμφανιστεί πάνω στα τείχη της Ιερουσαλήμ σε όλους τους σταυροφόρους, δεν τον είδε βεβαίως παρά ένας από τους παρισταμένους. Με την υποβολή και τη μεταδοτικότητα το διάσημο θαύμα έγινε αμέσως αποδεκτό από όλους. 

3. Υπερβολή και μονομέρεια των αισθημάτων των μαζών.

Τα αισθήματα, καλά ή άσχημα, των μαζών, είναι μονομερή και υπερβολικά. Αυτό τις προφυλάσσει από την αμφιβολία και την αβεβαιότητα.  Η βιαιότητα των αισθημάτων γίνεται μεγαλύτερη και λόγω της απουσίας ευθύνης.

Καθώς η μάζα δεν εντυπωσιάζεται παρά μόνο από υπερβολικά αισθήματα, ο ρήτορας που πρέπει να την εξαπατήσει πρέπει να κάνει κατάχρηση των εριστικών αποφάνσεων. Να υπερβάλλουν, να καταφάσκουν, να επαναλαμβάνουν, και ποτέ να μην επιχειρούν να αποδείξουν τίποτα με ένα συλλογισμό, είναι οι μέθοδοι της επιχειρηματολογίας της οικείας στους ρήτορες των γενικών συνελεύσεων.

4. Μισαλλοδοξία, αυταρχικότητα και συντηρητισμός των μαζών.

Καθώς τα συναισθήματά τους είναι μονομερή και ακραία, οι μάζες είτε αποδέχονται είτε απορρίπτουν χονδρικά τις ιδέες και τις δοξασίες που τους υποβάλλονται. Τις θεωρούν ή απόλυτες αλήθειες ή απόλυτες πλάνες. 

Καθένας γνωρίζει πόσο οι θρησκευτικές πεποιθήσεις είναι μισαλλόδοξες και ποια δεσποτική εξουσία ασκούν πάνω στην ψυχή.

Η μάζα είναι αυταρχική. Το άτομο μπορεί να δεχτεί την αντίρρηση και τη συζήτηση, η μάζα δεν την ανέχεται ποτέ.

(Οι μάζες) σέβονται τη δύναμη και εντυπωσιάζονται μέτρια από την καλοσύνη, που εύκολα τη θεωρούν ως μια μορφή αδυναμίας.

Οι εκρήξεις της εξέγερσης και της καταστροφής των μαζών παραπλανούν και μας κάνουν να πιστεύουμε ότι είναι  επαναστατικές.  Αλλά καθώς κυριαρχούνται από το ασυνείδητο υπόκεινται στην επήρεια πολύ παλαιών κληρονομιών και άρα είναι συντηρητικές
Η ιστορία των λαϊκών επαναστάσεων είναι σχεδόν ακατανόητη αν κανείς παραγνωρίσει τα βαθιά συντηρητικά ένστικτα των μαζών. Τους αρέσει να αλλάζουν τα ονόματα των θεσμών τους, αλλά η ουσία αυτών των θεσμών είναι σε μεγάλο βαθμό η έκφραση των κληρονομημένων αναγκών της φυλής, και πάντα επανέρχονται σε αυτήν. 

Πράγματι, (οι μάζες) έχουν άκαμπτα συντηρητικά ένστικτα, και, όπως όλοι οι πρωτόγονοι, ένα φετιχιστικό σεβασμό για τις παραδόσεις, έναν ασυνείδητο τρόμο για νεωτερισμούς ικανούς  να τροποποιήσουν τις πραγματικές συνθήκες της ύπαρξής τους.

5. Ηθικότητα των μαζών

Ενώ οι μάζες είναι πολύ ασταθείς για να είναι ηθικές με την έννοια του σταθερού σεβασμού ορισμένων αξιών, βλέπουμε συχνά σε αυτές τη στιγμιαία εμφάνιση πολύ υψηλών αξιών όπως αυταπάρνηση, αυτοθυσία, αφοσίωση, ανάγκη για δικαιοσύνη. Πολλές σφαγιάστηκαν ηρωικά για ιδέες και πίστεις που μόλις καταλάβαιναν. Και οι πιο τέλειοι αγύρτες ακόμα, από μόνο το γεγονός ότι είναι ενωμένοι σε μάζα, αποκτούν αρχές ηθικότητας πολύ αυστηρές. Δίχως αμφιβολία τις πραγματώνουν ασυνείδητα, αλλά τι σημασία έχει;
Αν οι μάζες είχαν συχνά συμβουλευτεί και συλλογιστεί τα άμεσα συμφέροντά τους, κανένας πολιτισμός δεν θα είχε ίσως αναπτυχθεί στην επιφάνεια του πλανήτη, και η ανθρωπότητα δεν θα είχε ιστορία.

ΙΔΕΕΣ, ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΟΙ ΚΑΙ ΦΑΝΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ

1. Οι ιδέες των μαζών

Οι ιδέες κάθε πολιτισμού  είναι δυο ειδών, οι προσωρινές (πχ μια θεωρία) και οι θεμελιώδεις, στις οποίες το περιβάλλον, η κληρονομικότητα και η κοινή γνώμη έχουν δώσει μεγάλη σταθερότητα. Από αυτές πηγάζει ο πολιτισμός, ενώ οι μεγάλες ιστορικές αναταραχές οφείλονται συχνά στις αλλαγές τους. Τέτοιες ήταν άλλοτε οι θρησκευτικές ιδέες, σήμερα είναι οι δημοκρατικές και κοινωνικές ιδέες. Στις μέρες μας πάντως οι μεγάλες θεμελιώδεις ιδέες είναι όλο και πιο ασταθείς, ενώ πολλές εφήμερες ιδέες διαμορφώνονται, από τις οποίες ελάχιστες μπορούν να αποκτήσουν καταλυτική επιρροή.

Όποιες κι αν είναι οι ιδέες που υποβάλλονται στις μάζες, κυριαρχούν μόνο αν πάρουν ένα σχήμα πολύ απλό και παρουσιαστούν σ' αυτές με τη μορφή εικόνων. Κι επειδή κανένας λογικός σύνδεσμος δεν τις συνδέει μεταξύ τους, μπορούν εύκολα να υποκαταστήσουν η μια την άλλη. Έτσι μπορούμε να δούμε μέσα στις μάζες τη διαδοχή των πιο αντιφατικών ιδεών.
Για να γίνουν επίσης δημοφιλείς οι ιδέες, υφίστανται συχνά τις πιο πλήρεις μεταμορφώσεις. Πάντα μειωτικές και απλουστευτικές, ειδικά όταν πρόκειται για επιστημονικές ή φιλοσοφικές ιδέες.

Οι χριστιανικές ιδέες του Μεσαίωνα, οι δημοκρατικές ιδέες του περασμένου αιώνα, οι κοινωνικές ιδέες του σήμερα σίγουρα δεν είναι πολύ υψηλές. Μπορούμε φιλοσοφικά να τις θεωρήσουμε ως αρκετά ευτελείς πλάνες.  Εν τούτοις ο ρόλος τους υπήρξε και θα είναι τεράστιος, και θα λογαριάζονται για καιρό ανάμεσα στους πιο ουσιαστικούς παράγοντες της διοίκησης των κρατών.

Ακόμα κι αυτή η τροποποιημένη, προσιτή στις μάζες ιδέα πρέπει να εισχωρήσει στο ασυνείδητο με διάφορες διαδικασίες και να γίνει ένα αίσθημα. Η πιο σαφής απόδειξη έχει μικρή επιρροή πάνω στην πλειοψηφία των ανθρώπων. όταν όμως χαραχτεί μια ιδέα στην ψυχή των μαζών αποκτά ακαταμάχητη ισχύ.
Εξ ίσου πολύς χρόνος χρειάζεται για να βγει από αυτή. Επομένως οι μάζες είναι πάντα, από την άποψη των ιδεών, καθυστερημένες πολλές γενιές σε σχέση με τους επιστήμονες και τους φιλόσοφους.

Όλοι οι πολιτικοί άνδρες γνωρίζουν σήμερα την πλάνη που περιέχουν οι ιδέες που αναφέραμε πριν λίγο, αλλά επειδή η επίδρασή τους είναι ακόμα πολύ ισχυρή, αυτοί είναι υποχρεωμένοι να κυβερνούν σύμφωνα με αρχές, στην αλήθεια των οποίων έχουν σταματήσει να πιστεύουν.

2. Οι συλλογισμοί των μαζών.

Οι κατώτεροι συλλογισμοί των μαζών βασίζονται σε ειρμούς με φαινομενικούς μόνο δεσμούς ομοιότητας ή διαδοχής. Συνδυασμός ανόμοιων πραγμάτων και άμεση γενίκευση ιδιαίτερων καταστάσεων είναι τα χαρακτηριστικά της ομαδικής λογικής.
Τέτοιους συνδυασμούς παρουσιάζουν πάντα στις μάζες οι ρήτορες, που ξέρουν να τις μεταχειρίζονται.  Η αδυναμία ορισμένων λόγων που άσκησαν τεράστια επιρροή στους ακροατές τους ενίοτε ξαφνιάζει στην ανάγνωση. Ξεχνάμε όμως ότι κατασκευάστηκαν για να παρασύρουν ομάδες και όχι για να διαβαστούν.

3. Η φαντασία των μαζών.

Η παραστατική φαντασία των μαζών είναι βαθιά εντυπωτική. Οι εικόνες που ανακαλούνται έχουν σχεδόν τη ζωηρότητα των αληθινών πραγμάτων, θα σκόρπιζαν όμως γρήγορα στην επαφή με τη σκέψη. Καθώς δεν είναι ικανές για σκέψη, οι μάζες δεν γνωρίζουν το απίθανο, και καθώς τα πιο απίθανα πράγματα είναι γενικά και τα πιο εντυπωσιακά, είναι πάντα οι μεταφυσικές και μυθικές πλευρές των γεγονότων που κάνουν περισσότερο εντύπωση στις μάζες. Το μεταφυσικό και το μυθικό είναι, στην πραγματικότητα, τα αληθινά στηρίγματα ενός πολιτισμού.

Όλα όσα εξάπτουν τη φαντασία των μαζών παρουσιάζονται υπό τη μορφή μιας εικόνας καθαρής και συγκινητικής, απαλλαγμένης από πρόσθετη ερμηνεία: μια μεγάλη νίκη, ένα μεγάλο θαύμα, ένα μεγάλο έγκλημα, μια μεγάλη ελπίδα. Ενδιαφέρει να παρουσιάζονται τα πράγματα χονδρικά, και χωρίς ποτέ να προσδιορίζεται η γένεσή τους. Εκατό μικρά εγκλήματα ή εκατό μικρά δυστυχήματα δεν θα εξάψουν καθόλου τη φαντασία των μαζών. Ενώ ένα μόνο σημαντικό έγκλημα, μια μόνο καταστροφή, θα τις πλήξει βαθιά, έστω και με αποτελέσματα απείρως λιγότερο καταστροφικά από τα εκατό μικρά δυστυχήματα μαζί... Δεν είναι επομένως τα γεγονότα καθεαυτά που εξάπτουν τη λαϊκή φαντασία, αλλά μάλλον ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζονται: πρέπει με συμπύκνωση να παράγουν μια συγκινητική εικόνα που να γεμίζει και να βασανίζει το πνεύμα. Όταν γνωρίζεις την τέχνη να εντυπωσιάζεις τη φαντασία των μαζών, γνωρίζεις και την τέχνη να τις κυβερνάς.

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΠΟΥ ΚΑΛΥΠΤΟΥΝ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΠΕΠΟΙΘΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ.

Είδαμε οτι οι μάζες δέχονται ή απορρίπτουν τις ιδέες χονδρικά και γνωρίζουν μόνο τα ακραία συναισθήματα. Η συμπάθεια γίνεται γρήγορα λατρεία και η αντιπάθεια μίσος. Οι πεποιθήσεις των μαζών παρουσιάζουν μια ιδιαίτερη μορφή που δεν μπορώ να την ορίσω καλύτερα παρά δίνοντάς της το όνομα θρησκευτικό αίσθημα: λατρεία ενός όντος ανώτερου, φόβος για τη δύναμή του, τυφλή υποταγή στις προσταγές του, αδυναμία να συζητήσουν τα δόγματά του, επιθυμία να τα διαδώσουν, τάση να θεωρούν εχθρούς όσους αρνούνται να τα δεχτούν. Είτε αναφέρεται σε έναν αόρατο θεό, είτε σε έναν ήρωα ή σε μια πολιτική ιδέα, το αίσθημα της μάζας είναι πάντα κατ ουσίαν θρησκευτικό.

Δεν είναι κανείς ευσεβής μόνο όταν λατρεύει μια θεότητα, αλλά όταν θέτει όλα τα μέσα του πνεύματός του, όλη την πειθαρχία της βούλησής του, όλες τις ορμές του φανατισμού στην υπηρεσία ενός σκοπού ή μιας ύπαρξης που έχει γίνει ο στόχος και ο οδηγός των αισθημάτων και των πράξεων.
Η μισαλλοδοξία κι ο φανατισμός συνιστούν τη συνηθισμένη συνοδεία ενός θρησκευτικού συναισθήματος... Αυτά τα δύο χαρακτηριστικά αναγνωρίζονται σε όλους τους ανθρώπους που βρίσκονται σε ομάδα, όταν τους διεγείρει κάποια πεποίθηση.


ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ: ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΠΟΙΘΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ

ΕΜΜΕΣΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΤΩΝ ΠΕΠΟΙΘΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΑΠΟΨΕΩΝ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ


Οι έμμεσοι παράγοντες προετοιμάζουν το έδαφος για την εμφάνιση απόψεων που μοιάζουν κεραυνοβόλες. Μεταξύ των έμμεσων παραγόντων είναι:

1. H φυλή:
Ο σημαντικότερος από όλους. Από τη στιγμή που οι χαρακτήρες μιας ιστορικής φυλής (δηλ. ενός έθνους) είναι διαμορφωμένοι, κανένα στοιχείο, καμιά πεποίθηση δεν θα μπορούσε να περάσει από ένα λαό σε έναν άλλο δίχως να υποστεί τις πιο βαθιές μεταμορφώσεις, για να προσαρμοστεί στο χαρακτήρα της φυλής.

2. Oι παραδόσεις: 
Αντιπροσωπεύουν τις ιδέες, τις ανάγκες, τα αισθήματα του παρελθόντος. Δεν αλλάζουν εύκολα παρά μόνο οι εξωτερικές τους μορφές. Χωρίς σταθερές παραδόσεις δε υπάρχει πολιτισμός, αλλά και χωρίς την αργή εξάλειψή τους δεν υπάρχει πρόοδος. Η δυσκολία είναι να βρεθεί μαι ισορροπία ανάμεσα στη σταθερότητα και την αστάθεια. Ένας λαός πρέπει να διατηρεί  τους θεσμούς του παρελθόντος και να τους τροποποιεί αργά, λίγο-λίγο, πράγμα πολύ δύσκολο.

Οι πιο επίμονοι συντηρητές των παραδοσιακών ιδεών, που αντιτίθενται περισσότερο έντονα στην αλλαγή τους, είναι οι μάζες.  Πολλές εξεγέρσεις δεν καταλήγουν παρά σε αλλαγές λέξεων.

3. Ο χρόνος:
Ο χρόνος προετοιμάζει τις ιδέες και τις πεποιθήσεις των μαζών, συσσωρεύει το τεράστιο απόθεμα πεποιθήσεων και σκέψεων πάνω στο οποίο γεννιούνται οι ιδέες μιας εποχής.

4. Οι πολιτικοί και κοινωνικοί θεσμοί:
Οι θεσμοί δεν είναι οι δημιουργοί μιας εποχής αλλά τα δημιουργήματά τους. Οι λαοί χρειάζονται αιώνες για να σχηματίσουν έναν πολιτικό θεσμό και αιώνες για να τον αλλάξουν. Οι θεσμοί δεν είναι ούτε καλοί ούτε άσχημοι καθ εαυτούς. Καλοί σε μια δεδομένη στιγμή για ένα λαό, μπορεί να είναι χείριστοι για άλλον.

Ένας λαός λοιπόν δεν έχει καθόλου τη δύναμη να αλλάξει πραγματικά τους θεσμούς του. Μπορεί ασφαλώς με βίαιες επαναστάσεις να αλλάξει το όνομά τους αλλά η ουσία δεν αλλάζει....
Οι λαοί κυβερνιούνται με το χαρακτήρα τους και όλοι οι θεσμοί που δεν είναι στενά εφαρμοσμένοι πάνω σε αυτόν το χαρακτήρα δεν αντιπροσωπεύουν παρά ένα δανεικό ένδυμα, μια προσωρινή μεταμφίεση. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι θεσμοί επιδρούν στην ψυχή των μαζών αφού προκαλούν εξεγέρσεις που σκοπό έχουν να τους επιβάλουν. Όμως στην πραγματικότητα δεν διαθέτουν καθ εαυτούς καμιά αρετή. Κυνηγώντας την κατάκτηση των θεσμών δεν κυνηγάμε παρά χίμαιρες.

5. Η παιδεία και η εκπαίδευση:
Μια από τις κυρίαρχες ιδέες της εποχής μας είναι ότι η παιδεία βελτιώνει τους ανθρώπους. Ωστόσο, όπως έδειξαν πολλοί έξοχοι φιλόσοφοι, όπως ο Herbert Spencer, η παιδεία δεν κάνει τον άνθρωπο ούτε πιο ηθικό ούτε πιο ευτυχισμένο, δεν αλλάζει τα ένστικτά του και τα κληρονομικά του πάθη και μπορεί, αν κατευθυνθεί άσχημα, να γίνει πολύ περισσότερο ολέθρια παρά ωφέλιμη. H εκπαίδευση που στηρίζεται στην απαγγελία, την αποστήθιση και την υπακοή εμπνέει σε αυτόν που την έχει λάβει μια βίαιη αποστροφή για την κατάσταση στην οποία έχει γεννηθεί και την έντονη επιθυμία να βγει από αυτή. H τέλεια αποστήθιση τόσων εγχειριδίων ούτε καν ανυψώνει  το επίπεδο της διάνοιας: η κρίση, η εμπειρία, η πρωτοβουλία, ο χαρακτήρας δεν είναι μέσα στα βιβλία.

Αντί να προετοιμάζει ανθρώπους για τη ζωή, το σχολείο τους προετοιμάζει  για δημόσιες υπηρεσίες, όπου η επιτυχία δεν απαιτεί καμιά λάμψη πρωτοβουλίας.   Στο βάθος της κοινωνικής κλίμακας δημιουργεί αυτούς τους στρατούς των προλεταρίων που είναι δυσαρεστημένοι από το είδος τους και πάντα έτοιμοι για επανάσταση. Στο απάνω μέρος, η επιπόλαιη αστική μας τάξη, ταυτόχρονα σκεπτικίστρια και εύπιστη, εμφορούμενη από μια προληπτική εμπιστοσύνη στο κράτος πρόνοιας, το οποίο, όμως, το ψέγει ασταμάτητα, κατηγορώντας πάντα την κυβέρνηση για τα δικά της λάθη και ανίκανη να επιχειρήσει οτιδήποτε δίχως τη μεσολάβηση της εξουσίας.

... Η  απόκτηση γνώσεων που δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν είναι ένα σίγουρο μέσο για να γίνει ο άνθρωπος επαναστάτης.

ΑΜΕΣΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΤΩΝ ΑΠΟΨΕΩΝ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ

1. Οι εικόνες, οι λέξεις και οι τύποι.

Η δύναμη των λέξεων βρίσκεται στις εικόνες που ανακαλούν, και είναι ανεξάρτητη από την πραγματική τους σημασία. Λέξεις με το πιο ασαφώς καθορισμένο νόημα έχουν τη μεγαλύτερη επίδραση, όπως δημοκρατία, σοσιαλισμός, ισότητα, ελευθερία κλπ. Η ίδια η ασάφεια αυξάνει τη μυστηριώδη τους δύναμη.

Με μια μικρή παρακαταθήκη από τύπους και κοινούς τόπους που έχουν μαθευτεί στα χρόνια της νεότητας, διαθέτουμε όσα πρέπει για να διασχίσουμε τη ζωή δίχως την κουραστική ανάγκη να πρέπει να στοχαστούμε.

Οι λέξεις έχουν προσωρινές και ασταθείς σημασίες, που αλλάζουν από εποχή σε εποχή και από λαό σε λαό. Όταν θέλουμε να επιδράσουμε με αυτές πάνω στη μάζα, πρέπει να ξέρουμε το νόημα που έχουν γι αυτήν σε μια δοσμένη στιγμή.

Επίσης, όταν οι μάζες, μετά από πολιτικές αναταραχές, αλλαγές πεποιθήσεων, καταλήγουν να ομολογήσουν μια βαθιά αντιπάθεια για τις εικόνες που ανακαλούνται από ορισμένες λέξεις, το πρώτο καθήκον του αληθινού πολιτικού άνδρα είναι να αλλάξει αυτές τις λέξεις, δίχως, εννοείται, να αγγίξει τα πράγματα καθεαυτά.
...Ένα από τα πιο ουσιαστικά καθήκοντα των πολιτικών ανδρών συνίσταται λοιπόν στο να βαπτίζουν με λαοφιλείς λέξεις, ή τουλάχιστον ουδέτερες, τα πράγματα που οι μάζες απεχθάνονται με τα παλιά τους ονόματα


..."Ο Tain παρατηρεί ορθά ότι, επικαλούμενοι την ελευθερία και την αδελφότητα, λέξεις πολύ λαοφιλείς τότε, οι Ιακωβίνοι μπόρεσαν να εγκαταστήσουν ένα δεσποτισμό αντάξιο του Dahomey, ένα δικαστήριο παρόμοιο με αυτό της Ιερής Εξέτασης, ανθρώπινες εκατόμβες όμοιες με αυτές του αρχαίου Μεξικού".

2. Οι ψευδαισθήσεις

Οι λαοί από την αυγή των πολιτισμών υφίστανται την επίδραση των ψευδαισθήσεων. Θρησκευτικές στο παρελθόν, φιλοσοφικές και κοινωνικές σήμερα. Δεν υπάρχει ούτε μία από τις καλλιτεχνικές, πολιτικές ή κοινωνικές αντιλήψεις μας που να μη φέρει το ισχυρό τους αποτύπωμα. Χωρίς αυτές ο άνθρωπος δεν θα είχε βγει από την πρωτόγονη βαρβαρότητα, και δίχως αυτές θα ξαναέπεφτε σε αυτήν σύντομα. Πρόκειται για φανταστικές σκιές, όμως αυτές οι θυγατέρες των ονείρων μας έχουν υποκινήσει τους λαούς να δημιουργήσουν όλα όσα κάνουν την λαμπρότητα των τεχνών και το μεγαλείο των πολιτισμών. Ο μεγάλος παράγοντας της ανάπτυξης των λαών δεν υπήρξε ποτέ η αλήθεια, αλλά η πλάνη. Οι μάζες ποτέ δεν δίψασαν για αλήθεια.

3. Η εμπειρία

Η εμπειρία είναι η μόνη μέθοδος για να εγκατασταθεί μια αλήθεια στην ψυχή των μαζών, αλλά πρέπει να λάβει χώρα σε μεγάλη κλίμακα και να επαναληφθεί συχνά. Οι εμπειρίες που απέκτησε μια γενιά είναι γενικά άχρηστες για την επόμενη. Οι εμπειρίες πρέπει να επαναλαμβάνονται από εποχή σε εποχή για να ασκήσουν κάποια επίδραση και να κλονίσουν μια πλάνη σταθερά εγκατεστημένη.

4. Η λογική

Η λογική έχει αρνητική αξία ως προς την επίδραση που ασκεί στις μάζες.  Αυτές καταλαβαίνουν μόνο χονδροειδείς συνδυασμούς ιδεών. Για να τους επιβληθεί κάποιος πρέπει πρώτα να λάβει υπόψη του τα αισθήματα από τα οποία εμφορούνται, και να προσπαθήσει να τα μεταβάλει προκαλώντας διαμέσου στοιχειωδών συνειρμών, ορισμένες υποβλητικές εικόνες. Πρέπει να αλλάζει τη γλώσσα του ανάλογα με το αποτέλεσμα που παράγεται τη στιγμή που μιλάει, και γι αυτό κάθε λόγος μελετημένος βάσει της λογικής είναι αδύναμος. Η αδυναμία των συλλογισμών είναι απόλυτη όταν έχει να παλέψει με αισθήματα. Ας θυμηθούμε πόσο υπήρξαν επίμονες, για πολλούς αιώνες, θρησκευτικές προκαταλήψεις αντίθετες στην πιο απλή λογική.

ΟΙ ΚΑΘΟΔΗΓΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ ΚΑΙ ΤΑ ΜΕΣΑ ΤΗΣ ΠΕΙΘΟΥΣ

1. Οι καθοδηγητές των μαζών.

Οι καθοδηγητές δεν είναι τις περισσότερες φορές άνθρωποι της σκέψης αλλά της δράσης.  Είναι ελάχιστα οξυδερκείς και δεν θα μπορούσαν να είναι, καθώς η οξυδέρκεια οδηγεί γενικά στην αμφιβολία και στην αδράνεια.
Μέσα στην κοινωνική σφαίρα, ο άνθρωπος έχει την τάση να υποκύπτει στο νόμο του καθοδηγητή: τα περισσότερα άτομα, καθώς δεν έχουν καμιά ιδέα σαφή και δικαιολογημένη, είναι ανίκανα να κατευθύνουν τον εαυτό τους. Ο καθοδηγητής τους χρησιμεύει για οδηγός. Δεν είναι η ανάγκη της ελευθερίας, αλλά αυτή της υποτέλειας που εξουσιάζει πάντα την ψυχή των μαζών. Η δίψα τους για υπακοή τις κάνει να υποτάσσονται από ένστικτο σε αυτόν που ανακηρύσσεται αφεντικό τους.
Υπάρχουν καθοδηγητές που για να ασκήσουν το έργο τους πρέπει να καθοδηγούνται οι ίδιοι, και άλλη με σταθερή βούληση, που δεν το χρειάζονται.

2. Τα μέσα δράσης των καθοδηγητών: διαβεβαίωση, επανάληψη, μετάδοση.

Η καθαρή και απλή διαβεβαίωση, απαλλαγμένη από κάθε συλλογισμό και απόδειξη, είναι σίγουρο μέσο για να εισδύσει μια ιδέα στο πνεύμα των μαζών. Αυτή πρέπει να επαναλαμβάνεται σταθερά και όσο το δυνατό με τις ίδιες λέξεις.  Όταν μια διαβεβαίωση έχει επαναληφθεί επαρκώς διαμορφώνεται αυτό που ονομάζεται ρεύμα κοινής γνώμης, και αρχίζει ο ισχυρός μηχανισμός της μετάδοσης.
Η μετάδοση δεν απαιτεί την ταυτόχρονη παρουσία των ατόμων σε ένα χώρο, μπορεί να πραγματοποιηθεί και από απόσταση υπό την επίδραση κάποιων γεγονότων που προσανατολίζουν τα πνεύματα στην ίδια διεύθυνση.
Ένα απλό αποτέλεσμα της μετάδοσης είναι κι η μίμηση. Ο άνθρωπος είναι φυσιολογικά μιμητικός. Σε κάθε εποχή ένας μικρός αριθμός ατομικοτήτων επιβάλλουν τη δράση τους, την οποία ο όχλος μιμείται..

Αυτές οι ατομικότητες δεν πρέπει, εν τω μεταξύ, να παρεκκλίνουν πολύ από τις κατεστημένες ιδέες. Θα γινόταν τότε πολύ δύσκολο να τους μιμηθούν, κι η επιρροή τους θα ήταν μηδαμινή. Γι αυτό ακριβώς το λόγο οι άνθρωποι οι πολύ ανώτεροι από την εποχή τους δεν έχουν γενικά καμιά επιρροή επάνω της.

Η μετάδοση μπορεί να επιβάλει στους ανθρώπους όχι μόνο απόψεις αλλά ακόμα και συγκεκριμένους τρόπους να αισθάνονται.

3. Το κύρος

 Ο,τι έχει κυριαρχήσει μέσα στο κόσμο, οι ιδέες ή οι άνθρωποι, έχει επιβληθεί κυρίως με αυτή την ακαταμάχητη δύναμη, το κύρος.
Το κύρος είναι επίκτητο ή/και προσωπικό. Το επίκτητο ή πλαστό είναι το πιο διαδεδομένο και οφείλεται στο ότι το άτομο κατέχει μια ορισμένη θέση. Το προσωπικό το διαθέτουν πολύ λίγοι άνθρωποι, αλλά ασκούν μια γοητεία πραγματικά μαγνητική. Η γένεση των μεγάλων θρησκειών, των μεγάλων θεωριών και των μεγάλων αυτοκρατοριών θα ήταν ακατανόητη χωρίς τη δύναμη που ασκεί πάνω στη μάζα το κύρος.
Εκτός από το κύρος των προσώπων υπάρχει και το κύρος που ασκούν οι ιδέες, τα λογοτεχνικά και καλλιτεχνικά έργα, κλπ.

Καθώς η ιστορία, κυρίως η λογοτεχνική και καλλιτεχνική, είναι μόνο η επανάληψη των ίδιων κρίσεων που κανένας δεν επιχειρεί να ελέγξει, καθένας καταλήγει να επαναλαμβάνει αυτό που μαθαίνει στο σχολείο. Υπάρχουν κάποια ονόματα και κάποια πράγματα που κανένας δεν θα τολμούσε να θίξει. Για ένα σύγχρονο αναγνώστη το έργο του Ομήρου αναδίδει μαι αδιαμφισβήτητη και τεράστια πλήξη. Όμως ποιος θα τολμούσε να το πει;...Το χαρακτηριστικό του κύρους είναι να εμποδίζει να βλέπουμε τα πράγματα όπως είναι και να παραλύει τις κρίσεις μας. Οι μάζες πάντα, τα άτομα τις περισσότερες φορές, έχουν ανάγκη από απόψεις απολύτως έτοιμες.

Το κύρος παίρνει διάφορες μορφές μέσα στα διάφορα στοιχεία του πολιτισμού, επιστήμες, τέχνες, λογοτεχνία, και συνιστά το θεμελιώδες στοιχείο της πειθούς. Δια μέσου της μετάδοσης μιμούμαστε τον άνθρωπο, την ιδέα ή το πράγμα που διαθέτει κύρος και έτσι αυτά επιβάλλουν σε μια ολόκληρη γενιά ορισμένους τρόπους να αισθάνεται και να εκφράζει τις σκέψεις.

Το κύρος χάνεται με την αποτυχία. Τον ήρωα που η μάζα επευφημούσε την προηγούμενη μέρα, τον προπηλακίζει την επόμενη αν τον έχει πλήξει η μοίρα. Η αντίδραση επίσης θα είναι τόσο περισσότερο έντονη, όσο το κύρος θα έχει υπάρξει πιο μεγάλο.

ΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΥΜΕΤΑΒΛΗΤΟΥ ΤΩΝ ΠΕΠΟΙΘΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ

1. Οι σταθερές πεποιθήσεις

Στις πεποιθήσεις ενός λαού υπάρχει πάντα ένα υπόβαθρο πολύ σταθερό. Οι μεγάλες σταθερές πεποιθήσεις, τα άκαμπτα ψυχολογικά στοιχεία μιας φυλής διαρκούν πολλούς αιώνες και πάνω τους βασίζεται ολόκληρος πολιτισμός. Τέτοιες ήταν η φεουδαρχική αντίληψη, οι χριστιανικές ιδέες. Στην εποχή μας τέτοιες είναι η αρχή των εθνοτήτων, οι δημοκρατικές και κοινωνικές ιδέες.

Από την άλλη υπάρχουν οι προσωρινές και μεταβαλλόμενες ιδέες που σε κάθε εποχή εμφανίζονται  και πεθαίνουν. Π.χ. οι θεωρίες που οδηγούν την τέχνη και τη λογοτεχνία.

Οι μεγάλες γενικές πεποιθήσεις είναι περιορισμένες σε αριθμό, δεν αλλάζουν παρά με βίαιες επαναστάσεις, και μόνο αφού αφού έχουν χάσει σχεδόν ολοκληρωτικά τη δύναμή τους.  Η διαμόρφωση και η εξαφάνισή τους είναι τα ύψιστα σημεία της ιστορίας, ο αληθινός σκελετός των πολιτισμών. Δεν είναι λοιπόν δίχως λόγο που οι λαοί υπερασπίζονται τις πεποιθήσεις τους με αδιαλλαξία.

Ο φρικτός παραλογισμός του μύθου ενός θεού που εκδικείται με τρομερά μαρτύρια το γιο του για την ανυπακοή ενός από τα πλάσματά του, δεν έγινε αντιληπτός για πολλούς αιώνες.Τα πιο δυνατά πνεύματα, ένας Γαλιλαίος, ένας Νεύτων, ένας Λάιμπνιτς, ούτε καν φαντάστηκαν μια στιγμή ότι η αλήθεια τέτοιων δοξασιών θα μπορούσε να αμφισβητηθεί. Τίποτα δεν αποδεικνύει καλύτερα την ύπνωση που παράγεται από τις γενικές πεποιθήσεις, αλλά και τίποτα δεν δείχνει καλύτερα, επίσης, τα ταπεινωτικά όρια του πνεύματός μας.

Ο φιλοσοφικός παραλογισμός κάποιων γενικών πεποιθήσεων δεν υπήρξε ποτέ εμπόδιο στο θρίαμβό τους. Αυτός ο θρίαμβος δεν μοιάζει επίσης δυνατός, παρά υπό τον όρο αυτές να περιέχουν κάποιον κρυφό παραλογισμό. Η καταφανής αδυναμία των σύγχρονων σοσιαλιστικών πεποιθήσεων δεν θα τις εμποδίσει να εμφυτευθούν στην ψυχή των μαζών. 

2. Οι ασταθείς ιδέες των μαζών

Πάνω από τις σταθερές πεποιθήσεις βρίσκεται ένα στρώμα απόψεων που γεννιούνται και πεθαίνουν διαρκώς. Στην εποχή μας  το σύνολο των ασταθών ιδεών των μαζών είναι μεγαλύτερο από ποτέ, για τρεις λόγους:
α) Καθώς οι παλιές πεποιθήσεις χάνουν την εξουσία τους, δεν δρουν πάνω στις πρόσκαιρες ιδέες για να τους δώσουν έναν προσανατολισμό. Η εξάλειψη των γενικών πεποιθήσεων αφήνει χώρο σε πολλές επιμέρους ιδέες δίχως παρελθόν ούτε μέλλον.
β)Με την αυξανόμενη δύναμη των μαζών η υπέρμετρη αστάθεια των ιδεών μπορεί να εκδηλωθεί ελεύθερα.
γ) Με την πρόσφατη διάχυση του Τύπου, περνούν αδιάκοπα κάτω από τα μάτια οι πιο αντίθετες απόψεις. (σημ: είναι ενδιαφέρον πόσο αυτή η άποψη του συγγραφέα για τον Τύπο -το 1895- είναι παρόμοια με την άποψη που υπάρχει σήμερα για το διαδίκτυο, οτι δηλαδή διαδίδει μεγάλο πλήθος ποικίλων και αντιφατικών ασταθών πληροφοριών, που δεν αφομοιώνονται.)

ΤΡΙΤΟ ΜΕΡΟΣ

ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΔΙΑΦΟΡΩΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΩΝ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ

ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ

1) Το απλό πλήθος, από άτομα με κοινό τόπο τη βούληση ενός αρχηγού. πχ βάρβαροι με διαφορετικές καταγωγές.
2) Όχλοι που απέκτησαν κοινούς χαρακτήρες και κατέληξαν να σχηματίσουν μια φυλή. Οι  μάζες καθορίζονται σε μεγάλο βαθμό από τη φυλή στην οποία ανήκουν, όσο διαφορετικά και να είναι τα άτομα. Οι διαφορές ανάμεσα στα έθνη  φαίνονται  όταν οι μάζες συντίθενται από διαφορετικές εθνότητες.
Άλλη διάκριση είναι:
α) μάζες ετερογενείς. Αυτές είναι ανώνυμες (πχ μάζες των δρόμων) και επώνυμες (ένορκοι, κοινοβούλια), που έχουν πιο ανεπτυγμένο το αίσθημα της ευθύνης.
β) Μάζες ομογενείς (αιρέσεις, κάστες, τάξεις).
Οι αιρέσεις έχουν ως κοινό δεσμό των ατόμων τις πεποιθήσεις.
Οι κάστες συμπεριλαμβάνουν άτομα ίδιου επαγγέλματος και άρα μόρφωσης και περιβάλλοντος. (ιερατική, στρατιωτική κάστα).
Οι τάξεις έχουν κοινά συμφέροντα, συνήθειες ζωής και παρόμοια περίπου μόρφωση.
Σε αυτό το έργο μελετάμε τις ετερογενείς μάζες.

ΟΙ ΛΕΓΌΜΕΝΕΣ ΕΓΚΛΗΜΑΤΙΚΕΣ ΜΑΖΕΣ

Τα εγκλήματα των μαζών προκύπτουν γενικά από μια ισχυρή υποβολή. Χαρακτηριστικά των εγκληματικών μαζών είναι τα γενικά χαρακτηριστικά κάθε μάζας: ευπιστία, ροπή στην υποβολή, αστάθεια, υπερβολή συναισθημάτων, εκδήλωση ορισμένων μορφών ηθικότητας. Συχνά θεωρούν ότι εκτελούν πατριωτικό καθήκον και διπλό έργο: δικαστές και δήμιοι. Αυτό δεν εμποδίζει την εκδήλωση αντίθετων αισθημάτων, όπως μια ευαισθησία συχνά το ίδιο υπερβολική με την αγριότητα.

(Σημ: η παρακάτω αφήγηση αφορά γεγονότα της γαλλικής Επανάστασης, τα Σεπτεμβριανά του 1792. Ολόκληρη είναι πολύ πιο εκτενής και ο συγγραφέας στηρίζετaι στον Taine, που στηρίχτηκε σε χρονικά της εποχής) 

Οι σφαγείς αλλού έχουν πολύ λεπτή συνείδηση και εκδηλώνουν την ηθικότητα, της οποίας ήδη επισημάναμε την ύπαρξη στην καρδιά των μαζών. Παραδίδουν πάνω στο τραπέζι των επιτροπών τα χρήματα και τα κοσμήματα των θυμάτων.
Σε όλες τους τις πράξεις ξαναβρίσκουμε πάντα αυτές τις στοιχειώδεις μορφές του συλλογισμού, χαρακτηριστικές τη ψυχής των μαζών. Έτσι, μετά τη σφαγή των δώδεκα ή δεκαπέντε εκατοντάδων εχθρών του έθνους, κάποιος παρατηρεί, και αμέσως η πρότασή του γίνεται δεκτή, ότι οι άλλες φυλακές, που έχουν γέρους ζητιάνους, αλήτες, νεαρούς φυλακισμένους, στην πραγματικότητα φιλοξενούν άχρηστα στόματα, από τα οποία θα ήταν καλό να απαλλαγούν. Εξάλλου βρίσκονται σίγουρα ανάμεσά τους εχθροί του λαού τέτοιοι όπως, για παράδειγμα, κάποια κυρία Delarue, χήρα ενός δηλητηριαστή: "Πρέπει να είναι εξοργισμένη που βρίσκεται στη φυλακή. Αν μπορούσε θα έβαζε φωτιά στο Παρίσι. Πρέπει να το έχει πει, το έχει πει...". Η απόδειξη φαίνεται προφανής και όλοι σφάζονται χονδρικώς, συμπεριλαμβανομένων και πενήντα παιδιών από δώδεκα μέχρι δεκαεπτά ετών, τα οποία άλλωστε, τα ίδια, θα μπορούσαν να γίνουν εχθροί του έθνους και έπρεπε, συνεπώς, να αφανιστούν.
...Βαθιά πεπεισμένοι ότι είχαν ευεργετήσει την πατρίδα, έφθασαν να ζητήσουν μια ανταμοιβή από τις αρχές. Αυτοί με το μεγαλύτερο ζήλο απαίτησαν επίσης ένα παράσημο.
Η ιστορία της Κομμούνας του 1871 μας παρέχει πολλά ανάλογα γεγονότα...

ΟΙ ΕΝΟΡΚΟΙ ΤΟΥ ΚΑΚΟΥΡΓΟΔΙΚΕΊΟΥ

Οι ένορκοι είναι εξαιρετικό παράδειγμα μη ανώνυμης ετερογενούς μάζας. Εκεί ξαναβρίσκουμε τη ροπή στην υποβολή, την επικράτηση των ασυνείδητων αισθημάτων, την ασθενή ικανότητα για συλλογισμό, την επιρροή των καθοδηγητών. (Ο ρήτορας στο δικαστήριο αρκεί να μεταπείσει τους καθοδηγητές των ενόρκων). Κατ αρχήν παρέχουν μια απόδειξη της μικρής σημασίας, από την άποψη των αποφάσεων, του διανοητικού επιπέδου των ατόμων που συνθέτουν μια μάζα:

Ένα συμβούλιο επιστημόνων ή καλλιτεχνών δεν εκφέρει, πάνω σε θέματα γενικά, κρίσεις αισθητά διαφορετικές από αυτές ενός συμβουλίου κτιστών.

ΟΙ ΕΚΛΟΓΙΚΕΣ ΜΑΖΕΣ

Οι εκλογικές μάζες χαρακτηρίζονται από ασθενή ικανότητα για συλλογισμό, απουσία κριτικού πνεύματος, οξυθυμία, ευπιστία και υπεραπλούστευση. Δέχονται την επιρροή των καθοδηγητών με τις γνωστές μεθόδους: διαβεβαίωση, επανάληψη, κύρος, μετάδοση.
Ο υποψήφιος πρέπει να έχει κύρος. Το ταλέντο και η ευφυΐα δεν είναι στοιχεία επιτυχίας.

Ο ψηφοφόρος χαίρεται πολύ να βλέπει να κολακεύουν τις λαχτάρες και τις κενοδοξίες του. Ο υποψήφιος πρέπει να τον φορτώσει με υπερβολικές κολακείες, να μη διστάσει να του δώσει τις πιο απίστευτες υποσχέσεις...Όσο για τον αντίθετο υποψήφιο, θα επιχειρήσει να τον συντρίψει κατοχυρώνοντας με τη διαβεβαίωση, την επανάληψη και τη μετάδοση ότι είναι ο τελευταίος των αγυρτών, και ότι κανένας δεν αγνοεί ότι έχει διαπράξει πολλά εγκλήματα. Είναι ανώφελο, εννοείται, να ψάξει οποιοδήποτε πρόσχημα απόδειξης. Αν ο αντίπαλος δεν γνωρίζει καλά την ψυχολογία των μαζών, θα προσπαθήσει να δικαιολογηθεί με επιχειρήματα, αντί να απαντήσει απλώς στις συκοφαντικές διαβεβαιώσεις με άλλες διαβεβαιώσεις το ίδιο συκοφαντικές. Και δεν θα έχει από εκείνη τη στιγμή καμιά πιθανότητα να επικρατήσει.

...Θα ξαναβρούμε εδώ την επίδραση των λέξεων και των τύπων. Ο ρήτορας που ξέρει να τους χειρίζεται οδηγεί τις μάζες κατά βούληση. Εκφράσεις όπως το αισχρό κεφάλαιο, οι άθλιοι εκμεταλλευτές, ο αξιοθαύμαστος εργάτης, η κοινωνικοποίηση των αγαθών κ.τ.λ. προκαλούν πάντα το ίδιο αποτέλεσμα, αν και είναι ήδη λίγο φθαρμένες. (σημ: το 1895!) Όμως ο υποψήφιος που μπορεί να ανακαλύψει μια καινούργια φόρμουλα, στερημένη μάλιστα ακριβούς σημασίας, και κατά συνέπεια εφαρμόσιμη στις πιο διαφορετικές εμπνεύσεις, έχει μια αλάνθαστη επιτυχία.

Οι συλλογισμοί δεν ασκούν επίδραση στο πνεύμα των ψηφοφόρων. Οι μάζες έχουν απόψεις που τους έχουν επιβληθεί, ποτέ ιδέες δικαιολογημένες.

Επισημαίνουμε ότι εδώ δεν υπάρχει επιχείρημα κατά της καθολικής ψήφου. Στην εποχή μας το δόγμα της κυριαρχίας των μαζών και της καθολικής ψήφου διαθέτει τη δύναμη που είχαν άλλοτε τα χριστιανικά δόγματα. Είναι ανώφελο να κλονιστεί και επί πλέον, μια ψήφος περιορισμένη (σημ: ως προς το ποιοι έχουν το δικαίωμα να ψηφίζουν) έχει τα ίδια μειονεκτήματα, αφού όποια και να είναι η σύνθεση της μάζας,  μέσα σε αυτήν οι άνθρωποι εξομοιώνονται. Η ψήφος σαράντα ακαδημαϊκών δεν είναι καλύτερη από την ψήφο σαράντα υδροφόρων. Το αποτέλεσμα δηλαδή δεν θα διέφερε με ψηφοφόρους στρατολογημένους μεταξύ των επιστημόνων και των μορφωμένων.

ΤΑ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΚΑ ΣΥΜΒΟΥΛΙΑ

Τα κοινοβούλια διαφορετικών χωρών παρουσιάζουν στις συζητήσεις τους και στις ψήφους τους μεγάλες αναλογίες και οι κυβερνήσεις παλεύουν με ταυτόσημα σχετικά προβλήματα. Ένα χαρακτηριστικό τους είναι η μονομέρεια των ιδεών: συναντούμε σε όλα τα κόμματα μια απαράλλακτη τάση να αναλύουν τα πιο περίπλοκα κοινωνικά προβλήματα με τις πιο απλές αφηρημένες αρχές. Οι κοινοβουλευτικές μάζες είναι επίσης πολύ επιρρεπείς στην υποβολή, που προέρχεται από καθοδηγητές με κύρος.
Από την άλλη η λανθάνουσα υποβολή του ψηφοφόρου συχνά αντισταθμίζει την υποβολή του καθοδηγητή.
Τα κοινοβούλια που έχουν φτάσει σε έναν ορισμένο βαθμό έντασης γίνονται ταυτόσημα με τις συνηθισμένες ετερογενείς μάζες. Επαρκώς ερεθισμένα και υπνωτισμένα γίνονται μια άστατη αγέλη που υπακούει σε όλες τις παρορμήσεις.
Εξάλλου οι αναρίθμητοι νόμοι, σχεδόν πάντα περιοριστικοί, των οποίων τα κοινοβούλια, με το απλουστευτικό τους πνεύμα, δεν βλέπουν καλά τις συνέπειες, δημιουργεί τη μεγάλη μάζα των δημοσίων υπαλλήλων. Αυτή η διοικητική κάστα έχει το ανεύθυνο, το απρόσωπο και το ισόβιο. Δηλαδή τον πιο βαρύ δεσποτισμό.

Συνοπτικά: η γένεση και το μεγαλείο των πολιτισμών περνάει από τη φάση του βαρβαρικού πλήθους στη διαμόρφωση της φυλής και του έθνους, το οποίο μετά από μακρόχρονες προσπάθειες και αγώνες αποκτά ένα ιδανικό. Τότε γεννιέται ένας πολιτισμός με τους θεσμούς του, τις πεποιθήσεις του και τις τέχνες του. Όταν ολοκληρωθεί η δημιουργική του δράση έρχεται η παρακμή. Η φυλή τότε χάνει τη συνοχή, την ενότητα και τη δύναμή της. Το άτομο μπορεί να εξακολουθήσει να αναπτύσσεται σε προσωπικότητα και σε ευφυΐα, αλλά μαζικά οι πιο πολλοί άνθρωποι έχοντας χάσει τον προσανατολισμό τους ζητούν να κατευθύνονται και στις παραμικρές τους πράξεις, και το κράτος ασκεί την απορροφητική επιρροή του.

Να περνά από τη βαρβαρότητα στον πολιτισμό κυνηγώντας ένα όνειρο, μετά να παρακμάζει και να πεθαίνει όταν τούτο το όνειρο έχει χάσει τη δύναμή του, αυτός είναι ο κύκλος της ζωής ενός λαού.






1/1/15

Στη θολή γραμμή των οριζόντων. (Δηλαδή, στην Κοιλάδα της Λάσπης).


(Το  ποίημα του Νίκου Καββαδία παίζει το ρόλο του στο μυθιστόρημα).


- ...πώς ένα ον τόσο εξελιγμένο κατέφευγε σε ανάλογες ωμότητες για να επικοινωνήσει τις διαθέσεις του. Η φυσική υπεροχή έχει λόγο να επιβεβαιώνεται με τόσο πρωτόγονο τρόπο;

- Ποτέ δεν φανταζόταν ότι μπορεί κάποιος να αφιερωθεί ολόψυχα σε μια ιδέα που δεν θεωρεί ότι έχει βάση αλήθειας, επειδή τον ικανοποιεί ως στάση ζωής.

- "Ο δράκος υπάρχει επειδή το επιθυμεί", επανέλαβε ανήσυχος ο διερμηνέας των Σιωπών, "είναι ο μόνος που εμφανίστηκε στη Δημιουργία από δική του βούληση".




Ιωάννα Μπουραζοπούλου
Ο Δράκος της Πρέσπας
Ι. Η Κοιλάδα της Λάσπης
(Εκδ. Καστανιώτη, σελ. χάρτινης έκδοσης 592. Κυκλοφορεί και σε epub)

Ανάμεσα σε έναν πρόλογο κι έναν επίλογο τοποθετημένους σε αλχημικό εργαστήριο (που ίσως παραπέμπει στην ίδια τη λογοτεχνική δημιουργία), διαβάζουμε μια συναρπαστική ιστορία. Τόπος της  η περιοχή της Φλώρινας και του Πισοδερίου, δηλαδή η νότια όχθη της λίμνης Πρέσπας. (Η λίμνη είναι μία στο βιβλίο,"περιτομήθηκε"). Εκεί έχει στηθεί, με τα καλυβάκια του, το πανδοχείο του και το καμπαναριό-φυλάκιο, απομεινάρι του ξεριζωμένου παλιού χωριού, ένας οικισμός δρακολόγων, δηλαδή πολλών τριμελών (ως επί το πλείστον) ομάδων που μελετούν τον δ ρ ά κ ο, τον Κάτοικο της λίμνης "από την εποχή των παγετώνων". (Όπως λέγεται, αν και η αφήγηση γι αυτόν άρχισε μόλις είκοσι χρόνια πριν, μαζί με την αδιάκοπη βροχή που σχημάτισε την αιώνια λάσπη, εξαφάνισε τα ψάρια και γέννησε μεταλλαγμένες σαπρολειχήνες και χέλια). Παρόμοιοι οικισμοί δρακολόγων, αλλά με διαφορετική, απολύτως ανταγωνιστική -τόσο προς την ελληνική όσο και μεταξύ τους- αντίληψη για το δράκο, υπάρχουν και στις άλλες δύο όχθες της λίμνης, την ανατολική και τη δυτική, προς τις οποίες όμως, και παρόλο που όλοι οι δρακολόγοι μελετούν την ίδια λίμνη,  τα σύνορα είναι αυστηρά αδιαπέραστα. Χρονολογίες δεν υπάρχουν στο βιβλίο αλλά η εποχή είναι περίπου η σύγχρονη, όπως καταλαβαίνουμε από την τεχνολογία και από έμμεσες αναφορές στη χρηματοπιστωτική μας κρίση και τα πολιτικο-οικονομικά παρεπόμενά της. Όμως αυτός ο πραγματικός χωροχρόνος είναι τόσο διεξοδικά ξαναχτισμένος εκ βάθρων (ενώ ταυτόχρονα κρατάει τα αληθινά τοπωνύμια και τις ρεαλιστικές λεπτομέρειες αντικειμένων και πράξεων), ώστε έχουμε μια πλήρη μεταμόρφωσή του σε ένα σκηνικό που θα το λέγαμε άλλοτε νατουραλιστικό, άλλοτε εξπρεσιονιστικό, κάποιες στιγμές λίγο γκροτέσκο. Χωρίς να είναι λοιπόν καθαρόαιμα "παραμυθένια", η αφήγηση ακροβατεί ανάμεσα στο ρεαλισμό και το fantasy και μας βάζει από την αρχή να βαδίσουμε κι εμείς σ' αυτό το αναγνωστικό σκοινί.

Η βασική ιστορία είναι η εξής: μια ομάδα δρακολόγων, οι πεζογράμματοι, αποτελούμενη από τους λαοκόοντα, λέανδρο, λυγκέα και λιράνα (είναι η μόνη τετραμελής ομάδα και μάλιστα με θηλυκό τέταρτο μέλος) έχει ένα μυστικό που δεν το γνωρίζει κανένας έξω από τον δρακολογικό οικισμό: έχει αναθρέψει ένα παιδί, τον Εμμανουήλ, που τη μέρα έναρξης της ιστορίας μας κλείνει τα δεκαοχτώ. Ο Εμμανουήλ είναι βιολογικός γιος μιας πλανόδιας ζωγράφου, της Φιλουμένης, και του ...δράκου. (Ή, έτσι είναι γνωστό στη δρακολογική κοινότητα). Είναι μονόχειρας εκ γενετής, έξυπνο παιδί με μόρφωση (χάρη στους δρακολόγους θετούς γονείς), με ταλέντο ζωγράφου και με τάσεις ανεξαρτησίας. (Έχτισε μόνος του το δικό του καλυβάκι). Σήμερα λοιπόν, όπως μαθαίνουμε -δεν τον έχουμε δει ακόμα- ετοιμάζεται να ανεξαρτητοποιηθεί ακόμα πιο πολύ, να φύγει δηλαδή από τον οικισμό. 
Αλλά ακριβώς την κρίσιμη γι αυτόν μέρα, ξαφνικά τα πράγματα δεν πάνε καθόλου καλά: πρώτον ο καιρός (που βρέχει επί 20 χρόνια) είναι ασυνήθιστα κακός και ρίχνει κεραυνό στο πανδοχείο του οικισμού. Δεύτερον ο Σεβαστιανός, ο φύλακας που μένει στο καμπαναριό-φυλάκιο (και ειδοποιεί συνθηματικά τον οικισμό όποτε έρχεται ξένος) βρίσκει ένα ...κομμένο χέρι πάνω στην πάνινη καρέκλα του. (Μια πολύ ενδιαφέρουσα πτυσσόμενη καρέκλα -λεπτομέρειες επί τούτου στο κείμενο). Τρίτον μια νεαρή ξένη, τυφλή και πεζή (χωρίς μουλάρι), εμφανίζεται στην Πύλη του οικισμού και αναστατώνει τους πάντες μέχρι που ο ιχνηλάτης (δηλ. ο οραματιστής της ομάδας) λυγκέας λέει αινιγματικά πως είναι η λούνα, αυτή που περίμεναν. Τέταρτον το κομμένο χέρι όπως ήρθε έτσι και ...εξαφανίζεται, λίγο μετά, μόνο του και πέμπτον και χειρότερο για τον Εμμανουήλ η λιράνα δεν έχει επιστρέψει από το Πισοδέρι (όπου εκτελεί καθήκοντα ορκωτής εφόρου με το κατά κόσμον όνομα Εργίνα Κορωναίου) και χωρίς αυτήν ο νεαρός είναι αδύνατον να φύγει, γιατί μόνο αυτή μπορεί να του φτιάξει έγγραφα ταυτότητας για τον έξω κόσμο. (Δεν είναι ¨γραμμένος" πουθενά, είναι παιδί-φάντασμα).
Στην πραγματικότητα τη λιράνα-Εργίνα την έχει βρει μπελάς στο Πισοδέρι: ήρθε να τη συναντήσει απροειδοποίητα ο ίδιος ο ύπατος αρμοστής Έκτορας Μόζερ, ένας τυφλός αυταρχικός, διεστραμμένος και μοχθηρός τύπος που εκπροσωπεί την Παγκόσμια Τράπεζα (ή κάτι τέτοιο) και που τρέμουν οι πάντες -και του οποίου η Εργίνα, ως ορκωτή έφορος, είναι υφισταμένη. Ο Μόζερ, αν και σκόπιμα δεν το αποκαλύπτει στη λιράνα, πληροφορήθηκε έκπληκτος και με οργή την ύπαρξη του νεαρού Εμμανουήλ και θέλει να πάει ο ίδιος στον δρακολογικό οικισμό να δει τι γίνεται. Αλλά μετά από μια σειρά συμπτώσεις, παρεξηγήσεις και γεγονότα καταλήγει να "οδηγείται" εν αγνοία του (είναι τυφλός) πάνω στο μουλάρι και μέσα στην ατέλειωτη λασπουριά από μια νεαρή άγνωστή του κοπέλα που θέλει να τον εκδικηθεί για όλη τη ζωή της και που τον αφήνει πληγωμένο, ταπεινωμένο και ημιθανή (τον τρομερό ύπατο αρμοστή που φοβούνται οι πάντες!) στην ερημιά, όπου θα τον βρει τυχαία ... (σπόιλερ!).
Από αυτό το σημείο αρχίζει η καταιγιστική "λύση" της ιστορίας, με αποκαλύψεις -όσες δεν έχουν γίνει μέχρι τώρα, γιατί η αφήγηση ξεδιπλώνεται σταδιακά και σε φλασμπάκ μικρά ή μεγαλύτερα-, και με τη λούνα (κατά κόσμον Σαββίνα) να γίνεται τελικά το πέμπτο μέλος των δρακολόγων μας αλλά όχι για πολύ, καθώς πρέπει να τη φυγαδεύσουν. Μετά από περιπέτειες μαζεύονται πάλι όλοι στον οικισμό και σχεδιάζουν τη φυγή (αναγκαστική τώρα) του Εμμανουήλ μαζί με το νεαρό κορίτσι, φυγή που θα πάρει απρόσμενη τροπή καθ' εαυτή, οδηγώντας προφανώς στο δεύτερο μέρος της τριλογίας, καθώς οι δυο νέοι κουβαλούν μαζί τους και κάποια άλυτα στοιχεία: χαμένους συγγενείς από το παρελθόν, ένα σφραγιδόλιθο-δαχτυλίδι, τον ίδιο τον τρόπο της εξαφάνισής τους...

 Αν και δεν είναι λίγα, τα πρόσωπα του μυθιστορήματος είναι αδύνατο να τα μπερδέψεις μεταξύ τους, έχουν πολύ έντονα διακριτικά προσωπικότητας. Παράλληλα με τη δράση απολαμβάνουμε και ένα σκηνικό που ζωντανεύει με γοητευτικό τρόπο σύγχρονα φαινόμενα  και σχέσεις, όπως τον τουρισμό (μαγευτική η εικόνα του Πισοδερίου τόσο στη διάρκεια της μέρας με την αγορά των τουριστικών ειδών σε ατμόσφαιρα που θυμίζει ολίγον τη Διαγώνιο Αλέα του Χάρι Πόττερ, όσο και στη διάρκεια της νύχτας με τα φώτα των μπαρ και τις μουσικές που ανακατεύονται στα αμφιθεατρικά μαγαζιά του βουνού κάτω από τη Βίγλα και το χιονοδρομικό), το εμπόριο, ακόμα και (ενδιαφέρουσα πολιτική ματιά) την αρμονικότατη υπό συγκεκριμένους όρους σχέση ανάμεσα στην παγκοσμιοποιημένη οικονομία και τον εθνικισμό. Διαβάζουμε επίσης συγκινητικά στιγμιότυπα και μικροϊστορίες που διαδέχονται η μια την άλλη σε μια ευχάριστη αλληλουχία ζωής, όπως την ανεξαρτητοποίηση του νεαρού που φτιάχνει το δικό του καλυβάκι με τη βοήθεια του κηδεμόνα του (ο ένας από τους δρακολόγους, ο λέανδρος, τον είχε μεγαλώσει στο σπίτι του μέχρι τώρα) και την αμοιβαία αλλαγή στα μεταξύ τους συναισθήματα, τον αμοιβαίο σεβασμό, τη νέα ματιά που γεννιέται ανάμεσα στον κηδεμόνα και το παιδί σε αυτή ακριβώς τη φάση. Ή, την παρέα των εφήβων που μαζεύονται τη νύχτα στο κρυφό τους στέκι και καπνίζουν την "πίπα των Ορφικών", διηγούμενοι μέσα στην διέγερσή τους τα τρομερά και συναρπαστικά που συμβαίνουν "εκεί έξω", στις πόλεις . Ή, την ωραιότατη σκιαγράφηση του αδάμαστου, ασυμβίβαστου και πεισματάρη χαρακτήρα της νεαρής ηθοποιού και συγγραφέως Σαββίνας Καλλέργη (δηλαδή της λούνας) μέσα από τη σύγκρουσή της με την (απολύτως ρεαλιστική, δηλαδή ..σουρεαλιστική) μικροπολιτικάντικη και ανάλγητη γραφειοκρατία και "λογική" των νομοθετημάτων. Διαβάζουμε επεισόδια σχετικά με την μικρή κοινωνία των χωριών και τα ένοχα μυστικά τους (που συνήθως δεν είναι συναρπαστικά, αλλά πεζοί οικονομικοί εκβιασμοί), την επίσημη πολιτική και τη (μη) ηθική της, βλέπουμε ολοζώντανους (ως δευτερεύοντες χαρακτήρες) τους μη εξαιρετέους τύπους των χαμερπών ρουφιάνων, των προαγωγών και των ανεγκέφαλων εκβιαστών και φονιάδων, δηλ. όλου του υποκόσμου που εμπλέκεται στα γρανάζια της εξουσίας, φτάνοντας να πίνει μαζί της στα πανάκριβα ξενοδοχεία με τις πριβέ σουίτες. Βρίσκουμε ακόμα και δοκιμασίες σεξουαλικής υποταγής, που παίζουν το ρόλο τους στην ιεραρχία των δομών. Όλα ωστόσο είναι κεντημένα με μια ανθρώπινη καθημερινότητα γεμάτη χαριτωμένα στιγμιότυπα, γήινα μικροπροβλήματα και συχνά χιούμορ, που προκύπτει αβίαστα από την τριτοπρόσωπη θέαση των καταστάσεων. Σε κάποιο σημείο ο νεαρός Εμμανουήλ ρωτάει τον λαοκόοντα (τον έναν από τους κηδεμόνες του δρακολόγους) γιατί του αρέσει τόσο πολύ η οπερέτα, κι εκείνος απαντάει:

"Η οπερέτα είναι το λιγότερο υποκριτικό είδος τέχνης. Μου θυμίζει τη δρακολογία, η μελωδία είναι επιβλητική, η εκτέλεση μεγαλειώδης, αλλά το κείμενο σκέτη φάρσα. Κάπως έτσι είναι και η ζωή".

Μοιάζει με σχόλιο της συγγραφέως για το ίδιο της το έργο, καθότι η πρώτη ύλη της είναι ανθρώπινες καταστάσεις μιας κοινωνίας που προσιδιάζει πιο πολύ στη φάρσα παρά στο μεγαλείο. Δεν πρόκειται πχ για το έπος των ηγεμόνων στο Game of Thrones, για να πω ένα ίσως όχι και πολύ εύστοχο, πολύ γνωστό όμως "παραμυθοειδές" δρακοπαράδειγμα. Πρόκειται για μικροανθρώπους, -ακόμα και οι δρακολόγοι σαχλαμάρες είναι, ένα προϊόν στηριγμένο βασικά σε "ψώνια", που έστησε η κυβέρνηση μέσω της εφόρου για να το πουλήσει. (Ιδιαίτερα διασκεδαστική  η σκηνή της ..γενικής συνέλευσής τους!) Κι όμως, ό,τι κάνουν και οι ίδιοι με τη ζωή τους (τη μετατρέπουν σε μεγαλειώδη), το ίδιο κάνει και η συγγραφέας: μ΄ αυτούς όλους τους φαρσογενείς τύπους στήνει ένα μεγαλειώδες σκηνικό. Σαν την οπερέτα.
Πολύ γοητευτική είναι η τελική γιορτή της πανσελήνου με το ερωτικό δρώμενο, που ισορροπεί ανάμεσα στη διακωμώδηση από τη μια, με όλους αυτούς τους παλαβούς μεθυσμένους δρακολόγους και τις τρελοθεωρίες τους, και μια ανεξήγητη αλλά υπαρκτή ιερότητα από την άλλη, ένα σύνορο γεμάτο σεβασμό (τόσο από τους ήρωες του έργου όσο και από την ίδια τη συγγραφέα) προς το Άγνωστο που, παρά τις λογικοφανείς εξηγήσεις, τα ψέματα και την παρωδία, παραμένει πάντα αυτό, Το Άγνωστο. Πράγματι, μέσα σε όλο αυτό το κάπως γκροτέσκο και γεμάτο καταιγιστική δράση σύνολο, η Μπουραζοπούλου διασώζει, μια με το παιχνίδι, μια με τις ιδέες, τέλος με την όχι πολύ "λυρική" αλλά απολύτως ζωντανή α γ ά π η ανάμεσα στους δρακολόγους, τα σοβαρά συναισθήματα, το στοχασμό, το σεβασμό στις αξίες. Κορυφαίο, η πλατωνική άποψη ότι ο ανεκπλήρωτος έρωτας και η ανεκπλήρωτη δίψα για γνώση είναι ένα και το αυτό, άποψη που βασιλεύει στην προαναφερθείσα νυχτερινή γιορτή με το σπαρακτικό ερωτικό της δρώμενο, σαν ένα είδος κεντρικής ιδέας που ενώνει, μέσα στο συνoνθύλευμα από θεοσοφίες, αρχαιολατρία και new age καταστάσεις, την τραγική εν τέλει δρακολογική κοινότητα, την ανθρώπινη υπόσταση. Στο ίδιο πνεύμα, δεν υπάρχει στην ουσία δυνατότητα σοβαρού ...spoiler για τον δράκο, τον Κάτοικο της λίμνης: οι ορθολογικές αποκαλύψεις είναι τόσο αυτονόητες που είναι τελικά ασήμαντες: το ερώτημα αν "υπάρχει" ή "δεν υπάρχει" ο δράκος παραμένει αναπάντητο στο φόντο της ιστορίας.
Εκτός από αναφορές στη θρησκεία και την αρχαία Ελλάδα (ένα απολαυστικό παράρτημα μας περιμένει στο φινάλε, με αναλυτική παρουσίαση όλων των δρακολογικών ομάδων!) έχουμε λεκτικά παιχνίδια (ο τρόπος που έχω γράψει τα ονόματα απηχεί ένα από αυτά), αναφορές στην ποίηση, τη ζωγραφική και το θέατρο, καθώς και διακειμενικές και άλλες, πιο "ανάλαφρες" επιδράσεις, που εντοπίζονται βέβαια κάπως αυθαίρετα. Ας πούμε εντόπισα σκηνή-λεπτομέρεια που μου θύμισε έντονα (αλλά πολύ δημιουργικά) Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων. (Επίσης οι -ενδελεχείς και αναλυτικές- αστυνομικές έρευνες, που πιάνουν μεγάλο μέρος ενός κεφαλαίου κάπου στη μέση, μου θύμισαν ...CSI -Las Vegas μάλλον, λόγω του σπλάτερ!:)).
Το βιβλίο διαβάζεται απολαυστικά ως το τέλος και, αν και βουτηγμένος/η στη δρακολογική λάσπη, τελικά θέλεις κι άλλο. Ωραία θα ήταν μια έκδοση με χ ά ρ τ η (τουλάχιστον στο epub που διάβασα εγώ δεν υπήρχε), που θα έχει όλες τις  λεπτομέρειες, τον οικισμό, τα καλύβια του καθενός, το Πανδοχείο του Βαρδή, τα ξενοδοχεία "Δρακοφωλιά" και "Παιωνικός Ταύρος" (ένα ξενοδοχείο πολυτελείας στο Πισοδέρι, το οποίο εκτός των άλλων έχει και μια καταπληκτική δρακολογική βιβλιοθήκη στο υπόγειό του) και βέβαια το δίκτυο από χρωματιστά συρματόσχοινα (κάτι σαν γραμμές του ...μετρό;), με τα οποία οι δρακολόγοι βρίσκουν το δρόμο τους μέσα στην ατέλειωτη λάσπη της νότιας όχθης.